Από την ποιητική του ζαπατιστικού κινήματος στην ποιητική των κινημάτων πόλης και περιφέρειας. Παραδείγματα από το Μεξικό και την Ελλάδα.

Κρίστη (Χρυσάνθη) Πετροπούλου
Επίκουρος Καθηγήτρια,Τμήμα Γεωγραφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, [email protected]

 ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η ποίηση, ή η ποιητική γενικότερα, μπορεί να πλησιάσει πολλές και διαφορετικές συλλογικότητες και να δημιουργήσει ρωγμές σε εποχές όπου κυριαρχεί ο φόβος. Η ποιητική των σύγχρονων κοινωνικών κινημάτων πόλης και περιφέρειας συνιστά ένα κοινό τους χαρακτηριστικό με το οποίο ασχολείται η συγκεκριμένη έρευνα. Θεωρώντας ότι η ποιητική του χώρου και η αστική ποιητική εμπνέει τις πρακτικές που έχουν τα κινήματα αυτά, η έρευνα εστιάζει σε αυτό το θέμα εξετάζοντας παραδείγματα από το Μεξικό και την Ελλάδα.

  1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

«…Τώρα υπάρχει κάτι που δεν υπήρχε πριν ή που εμείς δεν καταφέρναμε να δούμε. Υπάρχει μια δημιουργική οργή. Μια οργή που ζωγραφίζει ήδη όλα τα χρώματα των δρόμων, των από κάτω και αριστερά στις πέντε ηπείρους…» (ΕΖLN, 2009).

Η κεντρική ιδέα αυτής της έρευνας είναι ότι ο ποιητικός τρόπος να βλέπεις τον κόσμο συνιστά μια πλούσια πηγή επικοινωνίας. Η ποίηση, ή η ποιητική γενικότερα, μπορεί να πλησιάσει πολλές και διαφορετικές συλλογικότητες επειδή μιλάει για πράγματα που πηγαίνουν πέρα από τις κατηγορίες και τον κατακερματισμό της γνώσης, και απευθύνεται στην καθημερινή ζωή (Kristeva, 1974)

Η σημαντικότερη περίοδος ενός κοινωνικού κινήματος είναι η προετοιμασία των δράσεων στην καθημερινή ζωή. Υποθέτοντας ότι η ποιητική του χώρου (Bachelard, 1982 [1957]) και η αστική ποιητική (Sansot, 1996) εμπνέει τις πρακτικές που έχουν τα κινήματα αυτά, το κείμενο αυτό εστιάζει σε αυτό το θέμα εξετάζοντας παραδείγματα από το Μεξικό και την Ελλάδα. Η έρευνα έχει στηριχθεί σε συμμετοχική παρατήρηση μεταξύ 1994 – 2016 καθώς και σε βιβλιογραφική έρευνα.

  1. ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΣΕ «ΕΠΟΧΕΣ ΦΟΒΟΥ»

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο καπιταλισμός χαρακτηρίζεται  από τη συσσώρευση μέσω αποστέρησης (Harvey, 2006), όπου η στρατιωτικοποίηση της ζωής στις πόλεις αναπαράγεται μέσω του φόβου και του ελέγχου της καθημερινής ζωής. Ο φόβος είναι ένα μέσο της κυρίαρχης εξουσίας που μπορεί εύκολα να ισοπεδώσει τις ευαισθησίες και να προωθήσει τον ατομικισμό, διαλύοντας κάθε αξία αλληλεγγύης. Ο φόβος συμβαίνει στο μυαλό μας. Ο φόβος μπορεί να προκαλείται μέσα από το δόγμα του σοκ (shock doctrine) που βασίζεται στην ψυχολογία του σοκ (Klein, 2011). Κάτω από την επίδραση του σοκ, πολλές αλλαγές στην καθημερινή ζωή θεωρούνται αναγκαίες. Πρόκειται για μια αποικειοποίηση της σκέψης μας και του σώματός μας μέσα από μια διαδικασία που ορισμένοι την ονομάζουν «γνωσιακό βιοκαπιταλισμό». Υπάρχει, επομένως, ανάγκη αποαποικειοποίησης της σκέψης μας, του φαντασιακού μας και του τρόπου ζωής μας (Castoriadis, 1999[1975], Gramsci, 2012[1983]), ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τη σχιζοφρενική μετεξέλιξή του (Deleuze & Guattari, 1987, Berardi, 2001).
Η κατάσταση σοκ μπορεί, όμως, να προκαλέσει και αντίρροπα ρεύματα, αν τα αντισυστημικά κοινωνικά κινήματα δημιουργήσουν αντι-εξουσίες, όπως αυτό έγινε σε ορισμένες περιπτώσεις στο παρελθόν. Μια ανάλυση των κοινωνικών κινημάτων στις ΗΠΑ του Thomas R. Rochon (1998) εστιάζει στο φεμινιστικό κίνημα και στο κίνημα κατά του απαρτχάιντ. Δείχνει πώς ορισμένες μικρές περιθωριακές ομάδες ξεκίνησαν διαδίδοντας δυνατές ιδέες και πώς, στη συνέχεια, αγκάλιασαν ευρύτερες κοινωνικές ομάδες και συνέβαλαν στην αλλαγή των πολιτιστικών αξιών.
Επί της ουσίας, η ικανότητα της κοινωνίας να αντισταθεί στις θεσμοποιημένες σχέσεις εξουσίας σχετίζεται με την ικανότητα που έχουν τα κινήματα να αλλάζουν τις αξίες (Melucci, 1996), και ιδιαίτερα οι από τα κάτω (subaltern) (Gramsci, 2012 [1983]). Αυτή η ικανότητα, μπορεί να ενισχυθεί από τη δύναμη του διαδικτύου, όπως, για παράδειγμα, έγινε με το ευρύτερο γυναικείο κίνημα ή το οικολογικό κίνημα για το κλίμα, τα οποία επηρέασαν την αλλαγή των αντιλήψεων για αυτά τα θέματα και τα εισήγαγαν στον κεντρικό πολιτικό διάλογο (Castells, 2009).
Τα τελευταία χρόνια (ιδιαίτερα μετά το 1994), μια σειρά νέα αντισυστημικά κινήματα αναπτύχθηκαν (Walerstein, 2008), καθώς και άλλα, τα οποία βρίσκονται σε εξέλιξη, με έντονα διαδικτυακά αντικαθεστωτικά χαρακτηριστικά (Castells, 2012). Τα κινήματα αυτά, βρίσκονται σε διαδικασία δημιουργίας νέων κωδίκων και ποιητικών τρόπων γραφής που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο, δημιουργώντας νέες αντικουλτούρες.
Μπροστά στη σύγχρονη πολιτικο-οικονομική και πολιτιστική κρίση του συστήματος, οι αντικουλτούρες αυτές, δημιουργούν ρωγμές στο υπάρχον σύστημα, μέσα στις οποίες μπορεί να φωλιάσουν σπόροι μιας νέας κοινωνικής ανατροπής (Debord,1992 [1967], Holloway, 2011).

Όπως σημειώνεται στην εισαγωγή του βιβλίου του Franco Berardi (2012), αν κάτι χρειάζεται σήμερα, είναι «η κατανόηση της σημερινής κρίσης ως κάτι πιο θεμελιώδες από την οικονομική κρίση: πρόκειται για μια κρίση της κοινωνικής φαντασίας, και απαιτεί μια νέα γλώσσα για να την αντιμετωπίσει». Ο David Graber (2011), στο βιβλίο του «Το Χρέος», έχει αποδείξει την κοινωνική κατασκευή της ίδιας της έννοιας του χρέους. Ο Carlos Taibo (2012), στο βιβλίο του «Η πρόταση της αποανάπτυξης», έχει επίσης δείξει την κοινωνική κατασκευή της ιδέας της ανάπτυξης. Σύμφωνα με τον Berardi (2012), οι δύο αυτές έννοιες (χρέος και ανάπτυξη), συνιστούν δύο κύρια γλωσσικά μέσα για τον χειρισμό της κοινωνίας. Για τον σκοπό αυτό, ο Berardi (2012) προτάσσει την ποίηση ως ένα «αναπάντεχο γλωσσικό πολιτικό όπλο», που μπορεί να διαδίδεται με ριζώματα (Berardi, 2001). Η ποίηση και «η αισθησιακή γέννηση του νοήματος και της επιθυμίας είναι κάτι που δεν μπορεί να μειωθεί σε πληροφορίες ούτε να ανταλλάσσεται σαν νόμισμα», και σημειώνει ότι οι μελλοντικές επαναστάσεις θα είναι κυρίως γλωσσικές, ανεξαρτήτως του αν θα είναι βίαιες ή μη βίαιες (Berardi, 2012).

  1. Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΖΑΠΑΤΙΣΤΑΣ

Την 1/1/1994 ξέσπασε στην Τσιάπας το κίνημα των ζαπατίστας  (με στρατιωτικό σκέλος τον EZLN), το οποίο προετοιμαζόταν 10 χρόνια πριν, χωρίς όμως αυτό να έχει γίνει γνωστό, και στο οποίο έπαιξαν κεντρικό ρόλο οι προγενέστερες εξεγέρσεις στην ευρύτερη περιοχή, και ιδιαίτερα οι γυναικείες εξεγέρσεις (Υπ. Μάρκος EZLN, 1996). Το κίνημα αυτό, δεν βάζει στόχο την εξουσία, αλλά ενδιαφέρεται να ανοίξει δρόμους για τη διαμόρφωση από τα κάτω των δομών που θα μπορούν να αμφισβητήσουν το σύγχρονο κοινωνικό σύστημα. Μέσα από μια αργή αλλά σταθερή διαδικασία, η οποία είναι σύμφωνη με τους ρυθμούς που απαιτούνται για τη λήψη αποφάσεων μέσω της συμμετοχικής δημοκρατίας, απέκτησε σχέσεις και επηρέασε πολλά κοινωνικά κινήματα με απελευθερωτικές επαναστατικές ιδέες (Muñoz Ramírez, 2007). Σήμερα, σύμφωνα με στοιχεία που δίνουν οι ίδιοι οι ζαπατίστας, στις κοινότητες λειτουργούν πολλοί συνεταιρισμοί (καφέ, χειροτεχνίας κ.λπ.), καθώς και συλλογικότητες που λειτουργούν με όρους κοινωνικής οικονομίας (σχολεία, σχολές, κέντρα υγείας κ.λπ.), ενώ πρόσφατα οργανώθηκε συνεταιριστική τράπεζα. Υπάρχουν περίπου 1100 εξεγερμένες κοινότητες, 39 Αυτόνομοι Δήμοι, 5 περιφέρειες, τα λεγόμενα Καρακόλ, στα οποία αντιστοιχούν 5 αυτόνομες κυβερνήσεις (τα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης). Το 50% των ζαπατίστας είναι κάτω των 20 ετών, γεννημένοι/ες, δηλαδή, μετά από την εξέγερση του 1994 σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο εκπαίδευσης και καθημερινής ζωής από αυτό που έζησαν οι γονείς τους, αν λάβουμε υπόψη ότι οι περισσότεροι μεγάλωσαν μέσα στις αυτόνομες κοινότητες με ζαπατίστικη εκπαίδευση. Ο τρόπος με τον οποίο έχει δράσει μέχρι σήμερα το ζαπατίστικο κίνημα και το σύνολο των αρχών που υπηρετεί δημιούργησαν ένα νέο σύστημα σκέψης που αποκαλείται «ζαπατισμός» (Villoro, 2007). Οι βασικές αρχές που διέπουν το σύστημα διακυβέρνησης των εξεγερμένων κοινοτήτων, και στις οποίες υπακούουν οι Αυτόνομες Αρχές θα μπορούσαν να κωδικοποιηθούν ως εξής :

  • Δεν χρειαζόμαστε την εξουσία αλλά μια διακυβέρνηση άμεσης δημοκρατίας. Διοικούμε υπακούοντας. Υπηρετούμε και δεν υπηρετούμαστε. Εκπροσωπούμε, δεν αντιπροσωπεύουμε.  
  • Υπακούουμε δεν διατάζουμε. Προτείνουμε, δεν επιβάλλουμε. Πείθουμε, δεν νικάμε. Κατεβαίνουμε, δεν ανεβαίνουμε. Δημιουργούμε, δεν καταστρέφουμε, παρά μόνο για να δημιουργήσουμε. Βαδίζουμε αργά, ρωτώντας βαδίζουμε. Ο χρόνος είναι σχετικός.
  • Όλα για όλους. Τίποτα για εμάς. Πίσω από εμάς είσαστε εσείς. Σπέρνουμε, για να έχετε την ελευθερία της επιλογής. Για έναν κόσμο που θα χωρά πολλούς κόσμους.

Την 1/1/2006 ο EZLN κάλεσε την «άλλη καμπάνια». Καλούνταν όλες οι δυνάμεις που τοποθετούνται «από τα κάτω και αριστερά» να συναντηθούν μεταξύ τους, να γνωριστούν, να ακούσουν η μία την άλλη και να προσπαθήσουν να συντονιστούν, δημιουργώντας έναν άλλο τρόπο επικοινωνίας, που θα «δημιουργήσει από τα κάτω, και με τον τρόπο των από τα κάτω, μια εναλλακτική λύση μπροστά στη νεοφιλελεύθερη καταστροφή, μια αριστερή εναλλακτική λύση για το Μεξικό» (Zibechi, 2010:179). Σταθμός ήταν το Φεστιβάλ της Εξεγερμένης Αξιοπρέπειας (Digna Rabia, 26/12/2008-5/1/2009), όπου συναντήθηκαν πολλές συλλογικότητες. Εκεί, οι ζαπατίστας εξήγησαν ότι δεν θέλουν να προσφέρουν κάποιο μοντέλο δράσης και ότι «ο καθένας, η κάθε μία, πρέπει να επινοήσουν το δικό τους μοντέλο στον τόπο τους, στη γειτονιά τους, στην πόλη τους, στη χώρα τους. Και αυτό θα είναι η καλύτερη αλληλεγγύη για μας». Βέβαια, τέτοιες προσπάθειες είχαν προηγηθεί μέσα από διάφορες μορφές συναντήσεων και γνωριμίας από το 1995. Έτσι, σε αυτό το φεστιβάλ, συναντήθηκαν παλιότερες και νεότερες συλλογικότητες, αλληλέγγυες με το ζαπατίστικο κίνημα. Το σημαντικό είναι ότι αυτές οι συναντήσεις δεν περιορίσηκαν μόνο μέσα στη ζούγκλα Λακαντόνα της Τσιάπας, αλλά έγιναν σε πόλεις και κοινότητες όλης της επικράτειας του Μεξικού και του κόσμου.

Στις 21 Δεκεμβρίου του 2012, τελευταία μέρα του 13ου Bactun στο ημερολόγιο των Μάγιας, έγινε μια από τις μεγαλύτερες σιωπηλές διαδηλώσεις στην καρδιά του Σαν Κριστόμπαλ και στη συνέχεια  ακολούθησε η καθιερωμένη συνάντηση στο πανεπιστήμιο της γης UNECH. Στις 26 Σεπτεμβρίου 2014 η εξαφάνιση – στυγνή δολοφονία 43 φοιτητών – υποψήφιων δασκάλων σε δίγλωσσα σχολεία στην περιοχή του Γκερέρο πυροδότησε ένα νέο κίνημα σε όλη την επικράτεια του Μεξικού. Τον Δεκέμβριο 2014, οι ζαπατίστας κάλεσαν μια νέα παγκόσμια συνάντηση. Παρ΄όλα αυτά, στις αρχές του 2015, σε μιια περίοδο εσωστρέφειας των ζαπατίστικων κοινοτήτων όπου νέες ιδέες κοιοφορούνταν στις συνελεύσεις τους, μια πραγματική επίθεση του παρακράτους που θμε μια συντονισμένη επίθεση των κυρίαρχων ΜΜΕ οδήγησε το κίνημα σε μια κρίσημη καμπή. Ως απάντηση σε αυτήν την ενορχηστρωμένη επίθεση και προσπάθεια ενοχοποίησης του κινήματος, οι ζαπατίστας χρησιμοποίησαν έναν ιδιαίτερα συμβολικό ασύγχρονο τρόπο απάντησης διαδίδοντας τον επικείμενο θάνατο του υποδιοικητή Μάρκος (Zagato, Arcos, 2015).

Τον Μάιο του 2015 παρά την αύξηση των στρατιωτικών και παραστρατιωτικών επιθέσεων, οι ζαπατίστας οργάνωσαν ένα σεμινάριο αφιερωμένο στον  Luis Villoro και ένα διεθνές συνέδριο με τίτλο: “El pensamiento crítico contra la hidra capitalista” (η κριτική σκέψη ενάντια στην καπιταλιστική Ύδρα) η οποία εκτός των άλλων κατέληξε στο 4τομο ομώνυμο βιβλίο όπου γίνεται λόγος για την νέα παγκόσμια κατάσταση του καπιταλισμού και τους νέους τρόπους δράσης των κινημάτων. Στο σεμινάριο αυτό οργανώθηκε μια  ειδική συνάντηση γυνακών όπου μίλησε η Havin Guneser από το κουρδικό απελευθερωτικό κίνημα. Η παράδοση της σημαίας του φοιτητικού κουρδικού κινήματος ήταν μέρος μιας συνολικότερης τελετουργικής ποιητικής στην αλληλοαναγνώριση των κινημάτων.

Σε όλη αυτή τη διάρκεια οι ζαπατίστας συνδέθηκαν με σημαντικά κινήματα όπως αυτό της κομούνας της Oaxaca, του Atenco, και πιο πρόσφατα της Ayotzinapa καθώς και με κινήματα κατά των εξορύξεων χρυσού – ασημιού, κινήματα που αντιστάθηκαν σε μεγάλα ανούσια έργα, κινήματα για την υπεράσπιση του νερού και των σπόρων ως κοινά αγαθά, και πολλά άλλα σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα οι ζαπατίστικες ιδέες περπάτησαν σε πολλές γειτονιές στον κόσμο, έγιναν στίχοι σε τραγούδια, σλόγκαν σε λαϊκές ποδοσφαιρικές ομάδες, στιχάκια σε ημερολόγια και σε ερωτικά γράμματα, πανό σε διαδηλώσεις και κεντρικές ιδέες στο κίνημα των πλατειών (indiñados).   

Παρά το ότι έχει δοθεί ιδιαίτερο βάρος στις διαδικτυακές πρακτικές των ζαπατίστας στην πραγματικότητα οι πρακτικές επικοινωνίας που έχει ακολουθήσει το ζαπατίστικο κίνημα σε όλη την πορεία του είναι πολλές και διαφορετικές : προσωπικές επαφές, ομιλίες σε πλατείες,  ανακοινώσεις, αναλύσεις, προσωπικά γράμματα σε συγκεκριμένα πρόσωπα που επέλεγαν, βίντεο, ταινίες, φαξ, προσωπικά email, blog, μετακινήσεις με όλα τα μέσα σε όλο το Μεξικό (και πάντα μέσω αντιπροσώπων σε περιοχές εκτός Μεξικού), χρήση του αλληλέγγυου τύπου και των αλληλέγγυων ΜΜΕ, ταυτόχρονες ασσύμετρες δράσεις zapatista cyborg, τραγούδια, ποιήματα, εικαστικές παρεμβάσεις, graffiti, θεατρικά δρώμενα, βίντεο και ταινίες αλλά και ιερές τελετουργίες. Το κοινό χαρακτηριστικό, όμως, όλων αυτών των πρακτικών είναι ότι εμπνέονται από την ποιητική του τόπου όπου ζουν, αλλά και από την ποιητική των τόπων όπου ζουν οι άνθρωποι στους οποίους απευθύνονται. Εμπνέονται, δηλαδή, από την ποιητική της καθημερινής ζωής και όχι από μεγαλόσχημες θεωρίες, παρά το ότι φαίνεται να τις γνωρίζουν πολύ καλά (τουλάχιστον σε επίπεδο CCRI του EZLN). Δεν είναι τυχαίο ότι στις αρχικές συναντήσεις αλληλεγγύης με τους ζαπατίστας το 1995-1996, πριν ακόμα γενικευτεί το κίνημα αλληλεγγύης, συμμετείχαν πολλοί και πολλές  που προτιμούσαν να επικοινωνούν μεταξύ τους μέσα από διηγήσεις καθημερινών ιστοριών που εμπεριείχαν μια δική τους κάθε φορά εξεγερσιακή ποιήτική.  

Τα κείμενά των ζαπατίστας και ο τρόπος που προσεγγίζουν τους γύρω τους εμπεριέχουν στοιχεία που μιλούν απευθείας στη λεγόμενη συναισθηματική νοημοσύνη, χωρίς να χρειαστεί να μεσολαβήσει η στυγνή λογική (την οποία χρησιμοποιούν όπου χρειάζεται). Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό οφείλεται στην ίδια τη μετάφραση από τις ιθαγενικές γλώσσες Μάγιας που ομιλούνται στην περιοχή (τσοτσίλ, τσελτάλ, τσολ, τοχολαβάλ κ.α.), όπως έχει δείξει ο Carlos Lenkerdorf (2005), σε άλλες όμως περιπτώσεις (όπως σε πολλά κείμενα του «υποδιοικητή Μάρκος» και στα πρόσφατα βίντεο που διαδόθηκαν από το διαδίκτυο το 2013), αυτό γίνεται επί τούτου. Οι αλληλέγγυοι στο κίνημα χρησιμοποιούν επίσης διάφορους ριζωματικούς τρόπους διάδοσης της πληροφορίας, φήμες, διαδικτυακά σλόγκαν κ.λπ.

Οι συμβολισμοί των αρχαίων Caracol – παρατηρητηρίων των Μάγιας έχουν επηρεάσει τους σύγχρονους ζαπατίστας στον ορισμό των κέντρων διοίκησης με έναν ποιητικό ορισμό που παραπέμπει στον αέρα που πάει και έρχεται παράγοντας τελικά τον ήχο που ακούμε από το κοχύλι. Οι μύθοι που περιγράφονται στα κείμενα των ζαπατίστας έχουν επίσης βαθιές επιρροές από τους μύθους των Μάγιας που συνάντησαν την επαναστατική πρόταση.

Ο εικονικός θάνατος του συμβόλου «Μάρκος» και η αντικατάστασή του από τον δολοφονημένο (από την κυβέρνηση και το παρακράτος) δάσκαλο Γκαλεάνο ήταν κι αυτή μια προσπάθεια διάδοσης του λόγου των ζαπατίστας σε μια περίοδο κυρίαρχου μιντιακού διαδικτυακού σκοταδισμού, και δείχνει ότι οι ζαπατίστικες εξεγερμένες κοινότητες με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο κατασκευάζουν σύμβολα μπορούν και να τα καταστρέφουν. Προσπαθεί να δείξει, επίσης, πόσο σημαντική είναι η πραγματική επαφή με τα κινήματα, η οποία πρέπει να γίνεται απ’ ευθείας και όχι μέσα από διαμεσολαβητές (εφημερίδες, άρθρα κ.λπ.), που πολλές φορές μπορεί σκόπιμα ή όχι να παραμορφώνουν τις θέσεις και τις πρακτικές τους (για το θέμα της παραμόρφωσης των ειδήσεων βλέπε τα κείμενα του Chomsky, 2013). Τελικά, όλη αυτή η διαδικασία έχει διαδώσει ιδέες και πρακτικές σε πολλά κινήματα και συλλογικότητες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη, και έχει φέρει σοβαρές αλλαγές στον τρόπο που σκέπτονται τα μέλη τους, αλλά και πολύς άλλος κόσμος που δεν συμμετέχει σε αυτά τα κινήματα ή τις συλλογικότητες. Μπορούμε να πούμε, λοιπόν, ότι το ζαπατίστικο κίνημα είναι ένα ποιητικό επαναστατικό κίνημα, γιατί αλλάζει τους κώδικες στην καθημερινή ζωή μέσα από μια διαδικασία όσμωσης διαφορετικών κωδίκων και συμβολισμών οργανωμένης πολιτικής ανυπακοής.  

Θα μπορούσε, όμως, αυτή η ποιητική επαναστατική διαδικασία ανυπακόης να μπολιάσει τις σύγχρονες πόλεις, στις οποίες κυριαρχεί ο ατομικισμός και ο ανταγωνισμός ;  Θα μπορούσαν οι κώδικες επικοινωνίας των εξεγερμένων φτωχωγειτονιών να συναντηθούν με τους κώδικες επικοινωνίας των εξεγερμένων φοιτητών και δασκάλων χωρίς να προσπεράσουν οι μεν τους δε και χωρίς να κυριαρχήσουν οι μεν στους δε ;

  1. Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΠΟΛΗΣ ΣΤΙΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΛΑΪΚΗΣ ΑΥΤΟΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

Οι συνοικίες λαϊκής αυτοκατασκευής ξεκίνησαν με τη γρήγορη αστικοποίηση της δεκαετίας του 1920 και εξαπλώθηκαν σε όλο τον πλανήτη από την δεκαετία του 1960 και μετά. Συναντιούνται με διαφορετικά ονόματα στις πόλεις της Λατινικής Αμερικής και της Μεσογείου (favelas, barrios populares, villas miserias, villas de esperanza, gecekondus, quartiers spontanés, quartiers irréguliers, αυθαίρετες λαϊκές συνοικίες κ.λπ.). Ενώ διαφέρουν πάρα πολύ από πόλη σε πόλη και ανάλογα με τη χρονολογία κατασκευής τους, τα κοινωνικά χαρακτηριστικά τους και το νομικό καθεστώς που τις διέπει έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό, το τοπίο. Πρόκειται για λαϊκές κατ’εξοχήν συνοικίες που βρίσκονται διαρκώς υπό κατασκευή (Petropoulou, 2011). Σε ορισμένες από τις συνοικίες αυτές, έχουν αναπτυχθεί ιδιαίτερα κοινωνικά κινήματα πόλης που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στον αγώνα κατά των δικτατορικών καθεστώτων.

Ξεκινώντας από την ιδέα της αστικής ποιητικής και της τέχνης του δρόμου (Sansot, 1996), το βιβλίο «Προς ένα ποιητικό κοινωνικό κίνημα πόλης;» (Petropoulou, 2010b) στηρίχθηκε σε μια συμμετοχική έρευνα που έγινε στην πόλη της Νεζαγουαλκόγιοτλ, η οποία, επί της ουσίας, είναι μια μεγάλη πόλη 1.110.565 κατοίκων (2010) μέσα στην μητροπολιτική περιοχή του Μεξικού (και παλιότερα στις παρυφές του) και χαρακτηρίζεται κυρίως από συνοικίες λαϊκής αυτοκατασκευής. Το βιβλίο μελετά τις δράσεις των «ποιητών υπό κατασκευή» (1996-2000) σε μία από αυτές και εστιάζει ιδιαίτερα στην ποιητική των κινημάτων. Υποστηρίζει ότι τέτοιου είδους κινήματα, που γεννιούνται σε συνοικίες λαϊκής αυτοκατασκευής, μπορούν να μπολιάσουν το ευρύτερο κοινωνικό κίνημα με νέα στοιχεία που ξεπερνούν τις παραδοσιακές πρακτικές των κινημάτων (που αναπτύσσονταν εκείνη την εποχή, και ιδιαίτερα πριν από την εμφάνιση του ζαπατίστικου κινήματος). Αντίστοιχα κείμενα και βίντεο, που υποστηρίζουν την κουλτούρα της αντίστασης, σε αντιδιαστολή με την κουλτούρα της εξαθλίωσης, και δείχνουν πώς μπορούν να αλλάξουν οι κώδικες, οι ταυτότητες και οι συμβολισμοί μέσα από καθημερινές δράσεις, έχουν γίνει για τις φαβέλες της Βραζιλίας, για τις σύγχρονες “vilas miserias” της Αργεντινής και, γενικότερα, τις λαϊκές συνοικίες της Λατινικής Αμερικής (Berenstein, 1998, Ζibechi, 2010).

Τα τελευταία χρόνια, όλα αυτά τα κινήματα που αναπτύχθηκαν στις λαϊκές συνοικίες τροφοδότησαν με διάφορους τρόπους τα νέα κινήματα που ξέσπασαν σε πολλές πόλεις του κόσμου. Έτσι, η ποιητική των σύγχρονων κινημάτων ξεπερνά κατά πολύ αυτά που γεννήθηκαν στις συνοικίες λαϊκής αυτοκατασκευής και αγκαλιάζει πολλά μεσοαστικά κοινωνικά στρώματα που, μπροστά στον κίνδυνο φτωχοποίησης και απομόνωσής τους, συμμετέχουν μαζικά στις σύγχρονες διαδηλώσεις των κατειλημμένων πλατειών.

  1. Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΩΝ ΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ.

Σύμφωνα με τον Castells, τα κοινωνικά κινήματα πόλης διαφέρουν από τα απλά κινήματα πόλης στο ότι μπορούν να αλλάξουν την ίδια τη σημασία του αστικού χώρου (signification urbaine) (Castells, 1986). Tα κινήματα που αναπτύσσονται σήμερα στην περιφέρεια ενάντια σε μεγάλα έργα, εξορύξεις κ.λπ., σχετίζονται άμεσα με αντιστάσεις στις επιπτώσεις του αστικού φαινόμενου σε όλο τον πλανήτη και της λεγόμενης «συσσώρευσης μέσω αποστέρησης» (Harvey, 2006) που επιχειρεί το κεφάλαιο σε παγκόσμιο επίπεδο. Ταυτόχρονα, πολλά από τα μικρότερα κινήματα πόλης έχουν δημιουργήσει δίκτυα μεταξύ τους και δράσεις, που στο σύνολό τους μπορούν να θεωρηθούν ως κοινωνικά κινήματα πόλης. Τέλος, τα σύγχρονα κινήματα «των πλατειών», παρά το ότι είναι πολύ πιο πολύμορφα και ευρύτερα κοινωνικά κινήματα, συμπεριλαμβάνουν χαρακτηριστικά κινημάτων πόλης μιας και αλλάζουν τη σημασία του αστικού χώρου. Τελικά, όλα αυτά τα κινήματα αποκαλούνται σύγχρονα «κοινωνικά κινήματα πόλης και περιφέρειας» με τους όρους που έθεσε ο Castells για τα κινήματα πόλης ή, αλλιώς, ριζοσπαστικά κινήματα πόλης και περιφέρειας. Η ποιητική αυτών των κινημάτων συνιστά ένα από τα κοινά χαρακτηριστικά τους.

Καταρχάς, πρέπει να σημειώσουμε ότι υπήρξαν σημαντικά μεγάλα κοινωνικά κινήματα που είχαν έντονο ποιητικό τρόπο στις δράσεις τους. Στα μέσα του 20ου αιώνα, εμφανίζονται πολλά εγχειρήματα επηρεασμένα από τις ιδέες και την ποιητική των εξεγέρσεων του 1968, τα οποία αγκάλιαζαν πολλαπλά θεματικά πεδία (γυναικείο κίνημα, οικολογικό κίνημα, κίνημα για τη σεξουαλική απελευθέρωση, φοιτητικό κίνημα, εργατικό κίνημα από τα κάτω κατά τομείς δραστηριοτήτων, κινήματα πόλης, κινήματα ανέργων κ.λπ). Όπως έχουν δείξει πολλές έρευνες (Tilly, 2010), από τη δεκαετία του 1960 και μετά οι εναλλακτικές συλλογικότητες πολλαπλασιάστηκαν. Κατά τη δεκαετία του 1980, πολλές από αυτές αφομοιώθηκαν από το σύστημα μέσω των κρατικών επιδοτήσεων ή των μεγάλων χορηγιών. Άλλες, κράτησαν τις ιδέες της αυτο-οργάνωσής τους. Μέχρι το 1995, όλα αυτά τα κινήματα και οι πρωτοβουλίες δεν είχαν συναντηθεί σε κοινές συζητήσεις, ενώ ορισμένα από αυτά φαίνεται να είχαν μεταξύ τους σοβαρές αντιθέσεις (Wallerstein, 2004). Συνήθως, ήταν απομονωμένα σε τοπικό ή θεματικό πεδίο και οι συναντήσεις τους γίνονταν σε αντίστοιχες κλίμακες. Το 1996, έγινε μια πρώτη τέτοια προσπάθεια από το ζαπατίστικο κίνημα που κάλεσε την 1η Διαγαλαξιακή Συνάντηση στη ζούγκλα Λακαντόνα του Ν.Α. Μεξικού. Ακολούθησαν : το κίνημα κατά του παγκόσμιου οργανισμού εμπορίου στο Σηάτλ το 1999 και τα μεταγενέστερα κινήματα αντι-παγκοσμιοποίησης (G8, Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου κ.λπ.), τα φόρουμ ιθαγενικών κινημάτων στη Λατινική Αμερική και σε άλλες περιοχές του κόσμου από το 1994 και μετά, τα παγκόσμια κοινωνικά φόρουμ και, γενικότερα, το κίνημα για μια άλλη παγκοσμιοποίηση από το 2001 και μετά, οι πρόσφατες ευρωπαϊκές «συναντήσεις αυτοδιαχείρισης» και άλλες δράσεις συντονισμού.

Μια καλή παρουσίαση για αυτά τα κινήματα και το τι είδους κόσμους δημιουργούν και όχι απλώς προτείνουν βρίσκεται στο  Mertes & Bello (2004), στα βιβλία της Naomi Klein, και ιδιαίτερα για τα κινήματα της Λατινικής Αμερικής, στα βιβλία των Ζibechi (2010) και Walerstein (2008). Ενδεικτικά, σημειώνονται τα παρακάτω, εστιάζοντας ιδιαίτερα στη Λατινική Αμερική: Το κίνημα του Ατένκο και της Οαχάκα το 2006 (Esteva, 2010), το κίνημα των χωρίς γη στη Βραζιλία, το κίνημα των μητέρων, των πικετέρος και των κατειλημμένων εργοστασίων στην Αργεντινή, πολλά κινήματα στη Βολιβία (κίνημα για το νερό στην Κοτσαμπάμπα, εργάτες ορυχείων) και τη Βενεζουέλα (μετατροπή των λεγόμενων «missiones» σε κολεκτίβες). Στη Μεσογειακή Ευρώπη αναπτύχθηκαν επίσης πολλά κινήματα κατά των μεγάλων έργων και των εξορύξεων (το noΤΑV, το κίνημα κατά της κατασκευής νέου αεροδρομίου στη Γαλλία, το κίνημα κατά των εξορύξεων χρυσού στη Χαλκιδική), κινήματα αυτοδιαχείρισης (όπως πολλές «οικοκοινότητες», καθώς και η Μαριναλέντα κ.α.), και πολλά κινήματα πόλης κατά της κατασκευής μεγάλων έργων ή του αστικού εξευγενισμού (gentrification), όπως αυτά που αναπτύχθηκαν στη Μπολόνια, στη Ρώμη, στη Νάπολη, στη Σεβίλλη, στη Βαρκελώνη, στη Μαδρίτη, στη Μασσαλία, στη Λισαβώνα και αλλού, που σχετίζονται περισσότερο με το δικαίωμα στην πόλη. Τα περισσότερα από τα κινήματα αυτά έχουν τοπικοπαγκόσμια χαρακτηριστικά και βάζουν στο επίκεντρο των αγώνων τους την έννοια των κοινών αγαθών (Stavrides, 2011 στο De Angelis και Stavrides, 2011[2010]). Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε πολλές εξεγέρσεις που έδωσαν νέα χαρακτηριστικά στα σύγχρονα κινήματα, όπως αυτή του Δεκέμβρη 2008-2009 στην Ελλάδα που είχε, εκτός των άλλων, έντονα ποιητικό λόγο (Tsilimpounidi and Walsh, 2011), καθώς και οι εξεγέρσεις των προαστίων στη Γαλλία (βλέπε την ταινία «Το Μίσος» που προβλέπει αυτές τις εξεγέρσεις, προσδίνοντας τους την αστική ποιητική που τις εμπνέει).

Όλη αυτή η παρακαταθήκη δράσεων και πρακτικών, ήρθε να επιδράσει στα σύγχρονα κινήματα πλατειών (σε συνδυασμό με την ιστορία του κάθε τόπου) που ακολούθησαν διαδικτυακές διαδρομές: Τυνησία – Αίγυπτος – Ιράν – Μπαχρέιν – Ισπανία – Ελλάδα –  Τουρκία – ΗΠΑ –  Μεξικό – Βραζιλία – Χιλή – Καναδάς κ.α. (για τον ρόλο του διαδικτύου σε αυτά τα κινήματα: Mason, 2013,  Castells, 2012). Παρακολουθώντας τις διαδρομές που έγιναν από πολλά άτομα που συμμετείχαν σε ορισμένα από αυτά τα κινήματα, τους βλέπουμε, αρχικά, να μεταφέρονται από τις μεγάλες κεντρικές πλατείες (Αθήνα, Μεξικό) στις πλατείες των γειτονιών και, στη συνέχεια, να συναντιούνται με άλλα άτομα και να συμβάλλουν στην ανάδυση νέων συλλογικοτήτων, που, ορισμένες φορές, τροφοδοτούν ευρύτερες νεοσύστατες πολιτικές οργανώσεις. Βλέπουμε, επίσης, ορισμένους από αυτούς/ές να τροφοδοτούν τις πρακτικές τους από εμπειρίες συμμετοχής τους στα αντι-παγκοσμιοποιητικά κινήματα (ή αλλιώς εναλλακτικά παγκοσμιοποιητικά), στα αλληλέγγυα δίκτυα με το ζαπατίστικο κίνημα και σε άλλα μεγάλα κοινωνικά κινήματα. Επί της ουσίας, πρόκειται για μια όσμωση πρακτικών και ιδεών που έχει έναν έντονα ποιητικό τρόπο επικοινωνίας.
Οι πρακτικές της άμεσης δημοκρατίας, της αυτονομίας από πολιτικά κόμματα και του σεβασμού της διαφορετικότητας ταξίδεψαν από τόπο σε τόπο μέσα από την προσωπική επαφή, αλλά και με τη βοήθεια του διαδικτύου. Έτσι, τα κινήματα πλατειών -που πολλοί νόμισαν πως έπαψαν να υπάρχουν, όπως το κίνημα των πλατειών στις πόλεις της Ελλάδας και το «yo soy 132» στις πόλεις του Μεξικού, έχουν τροφοδοτήσει πολλές μικρές συλλογικότητες που, επί της ουσίας, δημιουργήθηκαν ή δυνάμωσαν μέσα σε αυτά τα κινήματα, και έχουν ενισχύσει άλλα κινήματα και κοινωνικές αντιστάσεις, κυρίως περιφερειακά, τα οποία μέσα από τα κινήματα των πλατειών βρήκαν τρόπους επικοινωνίας με άλλες συλλογικότητες και κινήματα. Τέτοιες συλλογικότητες είναι τα αλληλέγγυα ιατρικά κέντρα, οι κολεκτίβες–συνεταιρισμοί στη σίτιση, τις επικοινωνίες και τη δευτερογενή παραγωγική διαδικασία (κατειλημμένα εργοστάσια όπως αυτό της ΒΙΟΜΕ), τα εναλλακτικά μέσα πληροφόρησης και οι πολιτικές-πολιτιστικές καταλήψεις χώρων (όπως ERTopen, Εμπρός, Aguascalientes, desinformemos, thepressproject κ.ά.), τα εναλλακτικά νομίσματα (πχ. tumin στο Μεξικό, TEM στην Ελλάδα), τα ελεύθερα πανεπιστήμια, οι κοινότητες παραγωγής αγροτικών προϊόντων και διατήρησης σπόρων, οι αστικοί κήποι, οι οργανωμένες αντιστάσεις κατά των εξορύξεων και των μεγάλων έργων, οι οργανωμένες αντιστάσεις κατά των εξώσεων, των διοδίων και των άδικων φόρων, οι αντιστάσεις στις ιδιωτικοποιήσεις των ακτών, των δασών και του νερού, και πολλές άλλες.

Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των συλλογικών αντιστάσεων μπορούν να συνοψιστούν παρακάτω (Ζibechi, 2010, Petropoulou, 2013) :

  • Ρίζωμα–εδαφοποίηση των κινημάτων σε χώρους που έχουν καταλάβει ή ανακτήσει (έτσι η απεδαφοποίηση της εργασίας δεν τα επηρεάζει όπως πριν).
  • Διεκδίκηση αυτονομίας από το κράτος και τα κόμματα. Κάθε είδους ερμητικά κλεισμένη ιδεολογία απορρίπτεται.  
  • Επανεκτίμηση της κουλτούρας και υπεράσπιση της ταυτότητας των λαϊκών στρωμάτων (έναντι της έννοιας του πολίτη που τους απέκλειε συστηματικά). Δημιουργία δικών τους διανοούμενων, δικιάς τους εκπαίδευσης.
  • Νέος ρόλος γυναικών, κατανόηση των άλλων, της διαφορετικότητάς τους.  
  • Νέα σχέση με φυσικό περιβάλλον που θα προτάσσει το buen vivir ως «συνολικό ευ ζην» και όχι ως καλή ζωή για μια ορισμένη κοινωνική ομάδα.
  • Μη τεϊλορικές σχέσεις – δίκτυα αυτό-οργανωμένων ομάδων. Σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο. Αποφυγή μεγάλων απρόσωπων γραφειοκρατικών δομών. Δημιουργία δικτύων – χρήση διαδικτύου. Οριζοντιότητα.  
  • Παράγουν την ίδια τους τη ζωή μέσα από αυτοοργανωμένα εγχειρήματα.
  • Διεκδίκηση όχι μόνο της στέγης, της τροφής και των βιομηχανικών αγαθών, αλλά και του πολιτισμού, της εκπαίδευσης, της υγείας, της διασκέδασης και, γενικότερα, επανάκτηση των κοινών αγαθών.
  • Ποιητικός τρόπος επικοινωνίας και δράσης. Αυτό το τελευταίο χαρακτηριστικό υποτιμάται συχνά από τις αναλύσεις, παρότι παίζει ιδιαίτερο ρόλο στην επικοινωνία των συλλογικοτήτων και των κινημάτων με τον έξω κόσμο, αλλά και στη διατήρηση της ίδιας της συνοχής του κινήματος.  
  1. ΑΝΤΙ ΓΙΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Τελικά, ο ποιητικός τρόπος να βλέπεις τον κόσμο μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο στην κυριαρχία του φόβου. Γιατί, όσο υπάρχει εξουσία, θα υπάρχει και αντι-εξουσία. Το σύνθημα επομένως είναι «αλλάξτε τους κώδικες». Πώς; Με αυτοοργάνωση, αυτάρκεια, αλληλέγγυα οικονομία, δημιουργώντας τοπικές αντιστάσεις απέναντι στην κυρίαρχη καπιταλιστική οικονομία. Γι’ αυτό  χρειάζεται «να δημιουργήσουμε τόπους ελευθεριακού πειραματισμού. […] Μια κοινωνία μέσα στην κοινωνία, τελικά, ικανή να ανατρέψει τα υπάρχοντα μοντέλα και το συλλογικό φαντασιακό» ή αλλιώς «Δημιουργικές Αντιστάσεις» (Βαρκαρόλης, 2012).

Όπως σημειώνει ο Paul Mason (2013: 358), «πάνω από όλα, εκείνο που δείχνει να έχει αντιστραφεί είναι […] η σχέση μεταξύ πολιτικού και πολιτιστικού. Υπάρχει μια συνειδησιακή αλλαγή: η διαίσθηση πως κάτι το μεγάλο είναι εφικτό», πως οι σημαντικές αλλαγές στη ζωή μας και στην κοινωνία είναι στα χέρια μας, σε αντίθεση με τον πεσιμισμό του αήττητου συστήματος.  Ο ρόλος της τέχνης μέσω της επικοινωνίας είναι πολύ σημαντικός στην αλλαγή των κωδίκων. Μπορούμε να αλλάξουμε τους κώδικες με μικροδράσεις στην καθημερινή ζωή ; «Αφήστε την καθημερινή ζωή να γίνει ένα έργο τέχνης», έλεγε ο Lefebvre (1968). «Αφεθείτε να γίνετε εξεγερμένοι ποιητές του σήμερα», θα λέγαμε εμείς σήμερα (Petropoulou, 2014:570).

Στην πρόσφατη συνάντηση που κάλεσαν οι ζαπατίστας “CompARTE POR LA HUMANIDAD” τον Ιούλιο του 2016 στα μέσα των μεγαλύτερων διαδηλώσεων δασκάλων και αλληλέγγυων σε όλη την επικράτεια του Μεξικού, έγινε η αρχή μιας νέας ποιητικής ενωτικής διαδικασίας συνάντησης όλων αυτών των διαφορετικών κινημάτων που αναπτύσσονται στο Μεξικό και στον κόσμο. Γιατί οι δάσκαλοι μπορούν να γίνουν ο κρίκος που θα τα ενώσει και η επανάσταση δεν μπορεί παρά να είναι ποιητική αλλιώς θα είναι πάλι μια από τα ίδια.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Bachelard G., 1982 [1957]. H ποιητική του χώρου, Εκδόσεις Χατζηνικολή, Αθήνα.

Berardi F., 2001. «Techno-nomadisme et pensée rhizomatique», Multitudes, 5, pp. 200-208.

Berardi F., 2012. The Uprising – On Poetry and Finance, Semiotext(e)/Intervention Series Los Angeles.

Berenstein J.P. 1998. Un Dispositif Architectural Vernaculaire. Les favelas à Rio Janeïro, Unpublished PhD Thesis Paris 1.

Castells M. 1986 [1983]. The city and the grassroots. A cross cultural theory of urban social movement, Edward Arnold, London.

Castells Μ., 2009. Comunicacion y Poder, Alianza Editorial, Madrid.

Castells Μ., 2012. Networks of Outrage and Hope: Social Movements in the Internet Age, MA: Polity Press, Cambridge and Malden.

Castoriadis C., 1999 [1975]. L’Institution Imaginaire de la Société, Seuil, Paris.

Chomsky Ν., 2013. Πως λειτουργεί ο κόσμος. Κέδρος, Αθήνα.

Conant, J. (2010). A Poetics of Resistance. The Revolutionary Public Relations of the Zapatista Insurgency. Oakland: AK Press

De Angelis, M., και Stavrides, St., 2011[2010]. Σχετικά με τα Κοινά, στο Commons vs Crisis: η έξοδος από τον καπιταλισμό και κάθε ετερονομία περνάει μέσα από τον αγώνα για τα κοινά, Rebel: Θεωρία και ανάλυση για το ανταγωνιστικό κίνημα, Θεσσαλονίκη

Debord G., (1992) [1967]. La Société du Spectacle, Gallimard, Paris.

Deel Olmo C., 2009. La ciencia de los oprimidos. Entrevista con Ricardo Domínguez. Minerva 14.10  Taller de arte actual net.art 


 

Deleuze G., Guattari F., 1987. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. University of Minnesota Press, Minnesota, MN.

Esteva G., 2010. «The Oaxaca Commune and Mexico’s Coming Insurrection», Antipode, 42(4)  σ. 978–993.

EZLN, 1994-2016 Textos. Enlase civil http://enlacezapatista.ezln.org.mx

EZLN, 2013. Texts of Zapatista Army, Διαθέσιμο στο http://enlacezapatista.ezln.org.mx/  [Προσπελάστηκε 2 Δεκεμβρίου 2014]

Foucault M., 1997. Society Must Be Defended: Lectures at the Collège de France, 1975-1976, New York

Gelman, J., 1997. «Nada que ver con las armas [entrevista al Subcomandante Marcos], Prosa de prensa, Buenos Aires, Ediciones Z, pp. 352-364.

Graber D., 2011. Tο Χρέος, Στάσει Εκπίπτοντες, Αθήνα.

Gramsci A., 2012 [1983]. Cahiers de prison. Guerre de mouvement et guerre de position. παρουσίαση Razmig Keucheyan, La Fabrique, 2012. (1η έκδοση, 1983, Gallimard).

Harvey D., 2006. Spaces of global capitalism, Verso, London-New York.

Harvey D., 2012. Rebel Cities, Verso, London-New York.

Holloway J., 2011 [2010]. Ρωγμές στον καπιταλισμό, Σαββάλας, Αθήνα.

Holloway, J., 2014. Poesía y Revolución. Rufiàn Revista, 17, 31-37

Iliosporoi, 2012. κείμενα Διαθέσιμο στο www.iliosporoi.net [Προσπελάστηκε 2 Δεκεμβρίου 2014]

Klein N., 2010. Το δόγμα του Σοκ, Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα

Kristeva J., 1974. La Révolution du Langage Poétique: L’avant-Garde à La Fin Du Xixe Siècle, Lautréamont Et Mallarmé, Éditions du Seuil, Paris.

Lefebvre H., 1968. La Vie Quotidienne dans le Monde Moderne, Gallimard, Paris.  

Lenkerdorf C., 2005. Filosofar en clave tojolabal, Porua, Mexico.

Leontidou L., 2012. «Athens in the Mediterranean ‘movement of the piazzas’ Spontaneity in material and virtual public spaces», City: Analysis of Urban Trends, Culture, Theory, Policy, Action, 16(3) σ. 299-312.

Mason P., 2013. Ο κόσμος σε εξέγερση, Δίαυλος, Αθήνα.

Melucci A., 1996. Challenging Codes: Collective Action in the Information Age, Università degli Studi di Milano.

Mertes T., Bello W., 2004. A Movement of Movements: Is Another World Really Possible? Verso, London-New York.

Muñoz Ramírez, G., 2007. Η Φωτιά και ο Λόγος, Εκδόσεις Κουκκίδα, Αθήνα.

Petropoulou C., 2010. Vers un mouvement social poétique urbain? Une étude à Mexico. L’Harmattan.

Petropoulou C., 2011. Développement urbain et écopaysages urbains. Une étude sur les quartiers de Mexico et d’Athènes. L’Harmattan.

Petropoulou C., 2013. “‘Alternative Networks of Collectivities’ and ‘Solidarity-Cooperative Economy’ in Greek cities: Exploring their theoretical origins”, Journal of Regional & Socio-Economic Issues, 3(2) σ. 61-86.

Petropoulou C., 2014. Crisis, right to the city movement and the question of spontaneity. City, analysis of urban trends, culture, theory, policy, action, V18, Nos.4-5, August October 2014, pp.563-572

Rochon T. R., 1998. Culture Moves: Ideas, Activism, and Changing Values,  Princeton University Press, New Jersey.

Sansot P., 1996. Poétique de la Ville, Armand Colin, Paris.

Sub Moyses, 2015. Discourse en Seminario Internacional “El pensamiento crítico contra la hidra capitalista”. San Christobal UNACH.

Taibo C., 2012. Η πρόταση της αποανάπτυξης, Εκδόσεις των συναδέλφων, Αθήνα.

Tilly C., 2010. Κοινωνικά κινήματα 1768-2004, Σαββάλας, Αθήνα.

Tsilimpounidi M., Walsh A., 2011. Painting human rights: mapping street art in Athens, Journal of Arts and Communities 2(2) p. 111–122.

Villoro L., 2007. Los retos de la sociedad por venir, México: FCE.

Wallerstein M., 2008. Historia y Dilemmas de los Movimientos Antisistemicos, Los libros de Contrahistorias, Mexicο.

Zagato A., Arcos N., 2015. Poética y estética en el zapatismo: la despedida del subcomandante Marcos. Ponencia de GIAP.  Congreso ALAS (29/11 – 04/12 2015)

Zibechi R., 2010. Αυτονομίες και χειραφετήσεις στη Λατινική Αμερική, Αλάνα, Αθήνα.

Βαρκαρόλης O., 2012. Δημιουργικές Αντιστάσεις και Αντιεξουσία, Καφενείο Το Παγκάκι, Αθήνα.

Υποδιοικητής Μάρκος, 1995. Η Φλόγα της Εξέγερσης, Επίμετρο Κρίστη Πετροπούλου Εκδόσεις Στάχυ, Αθήνα.

 

Εκτύπωση άρθρου