Alejandro Aravena: το Βραβείο Pritzker, το Έργο, οι Προκλήσεις

Φωτογραφίες από το Elemental

Του Νικόλα Κανάβαρη

Τι συνέβη στα βραβεία;
Την περσινή χρονιά ο Alejandro Aravena κατέλαβε το βραβείο αρχιτεκτονικής Pritzker (το νόμπελ αρχιτεκτονικής όπως περίπου αναγνωρίζεται). Κατά τον Thomas Pritzker, ο Aravena αντιλαμβάνεται τις δομές και τα υλικά αλλά και τη σημασία της ποίησης με τη δύναμη της αρχιτεκτονικής με διαφορετικό τρόπο. Ο Χιλιανός αρχιτέκτονας των «χαμηλών εισοδημάτων» – διότι ακριβώς σε αυτήν την οπτική του, της κοινωνικής χρησιμότητας, έγκειται κατά κύριο λόγο το διαφορετικό στοιχείο – «έχει μια βαθιά κατανόηση τόσο της αρχιτεκτονικής όσο και της κοινωνίας, όπως αυτή αντικατοπτρίζεται στο γράψιμό του, στο σχεδιασμό του και στην ακτιβιστική του δραστηριότητα», σχολιάζει η Κριτική Επιτροπή στα κείμενα που βγήκαν από την απονομή του τίτλου. Και συμπληρώνει: «Ο ρόλος του αρχιτέκτονα στρέφεται πλέον προς την εξυπηρέτηση κοινωνικών και ανθρωπιστικών αναγκών και ο Alejandro Aravena έχει σαφέστατα ανταποκριθεί πλήρως και με γενναιοδωρία στην μεγάλη αυτή πρόκληση».

Η νίκη της κοινωνικής αρχιτεκτονικής ή μήπως η Ιστορία αλλάζει;
Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία των Pritzker, που η επιτροπή των πιο σημαντικών βραβείων για την αρχιτεκτονική ξέφυγε από τον κανόνα του μεγάλου και εντυπωσιακού και βράβευσε ένα εγχείρημα κοινωνικής αρχιτεκτονικής. Από αυτό το γεγονός μεγάλο μέρος της ελληνικής αλλά και εν μέρει της διεθνούς ειδησεογραφίας διερωτάτο αν μπορούμε να μιλάμε για αλλαγή σελίδας στην ιστορία των βραβείων αρχιτεκτονικής ή ακόμα περισσότερο για μια αλλαγή προσανατολισμού της ίδιας της κατασκευής;

Για να ξεκαθαρίσουμε δύο ζητήματα. Τα βραβεία Pritzker, από τους ιδρυτές τους, Cindy and Jay Pritzker, είναι συνδεδεμένα με τον ξενοδοχειακό κολοσσό της Hyatt και προωθούν τη εξάπλωση της “δημιουργικότητας” στην αρχιτεκτονική. Αν κοιτάξουμε παλαιότερα θα δούμε βραβευμένο όλο το αρχιτεκτονικό star-system όπως ο Frank Gehry, η Zaha Hadid, ο Norman Foster κλπ.

Η βράβευση Aravena δεν έγινε με ισχυρή συναίνεση από την επιτροπή αλλά με ισχυρές διαφωνίες στο εσωτερικό της. Ο Aravena κατηγορήθηκε ότι δεν είχε έργο σε παγκόσμιο επίπεδο. Η επιτυχία του, επίσης, συνδέθηκε με το γεγονός ότι και ο ίδιος ήταν μέλος της επιτροπής των βραβείων και επέμενε ώστε να υπάρξει μια πολυπρισματική προσέγγιση της αρχιτεκτονικής, που οι διακρίσεις θα ξεφύγουν από τα κλασσικά πρότυπα της αρχιτεκτονικής του υψηλού κόστους, της μοναδικότητας, της ιδιόρρυθμης σύλληψης.

Με λίγα λόγια στο ουσιώδες ερώτημα εάν υπάρχει αρχιτεκτονική άξια διακρίσεων σχεδιασμένη γι’ αυτούς που δε διαθέτουν απεριόριστα υλικά μέσα η κριτική επιτροπή απάντησε αντιφατικά. Από τη μια γνέφει καταφατικά, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι γίνεται κάποια κριτική στη μέχρι τώρα πορεία της αρχιτεκτονικής προβολής, στην ιδεολογία του life-style, του πανάκριβου σχεδιασμού. Από την άλλη αρνείται κατηγορηματικά.

Πως ερμηνεύεται αυτή η στάση; Είναι μια τάση που μάλλον παρατηρείται ευρέως. Ενώ οι κοινωνικές, ταξικές, φυλετικές και παντώς είδους διακρίσεις αναπαράγονται ξαφνικά εμφανίζεται ένας “άριστος”, κομμάτι αυτών των μεινοτήτων, ο οποίος αντισταθμίζει τις διακρίσεις σε βάρος της κοινότητας, η οποία αισθάνεται εν μέρει δικαιωμένη. Έτσι έγινε και με τη Ζάχα Χαντίντ όταν όλοι ήταν ενθουσιασμένοι που μια γυναίκα πήρε το βραβείο, χωρίς πραγματικά να δούμε κάποια τομή στη σχέση της γυναίκας με το επάγγελμα. Κάπως έτσι ίσως να δούμε και τη βράβευση Aravena, σαν μια κατ΄ εξαίρεση βράβευση της αρχιτεκτονικής για τους φτωχούς ενώ πραγματικά καμία αλλαγή δε γίνεται στον κοινωνικό προσανατολισμό της αρχιτεκτονικής.

023_cnt1_01

Μερικά λόγια για την αρχιτεκτονική του Aravena
Αυτό που πρέπει να επισημάνει κανείς είναι ότι ο Alejandro Aravena, μαζί με τους συνεργάτες στην “Elemental”, έχουν σχεδιάσει και φροντίσει να υλοποιηθούν περισσότερες από 2.500 μονάδες κοινωνικής κατοίκησης. Προφανώς αυτός και η ομάδα του έχουν ασχοληθεί με σχολεία, κτήρια γραφείων, ιδιωτικές κατοικίες.

Αυτό όμως που πραγματικά έχει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ένα σύμπλεγμα από 93 μικρές κατοικίες από σκυρόδεμα, που κατασκευάστηκαν με κρατική χρηματοδότηση. Το περίφημο «Σχεδόν ένα έτοιμο σπίτι» είναι το project που επέτρεψε στους ανθρώπους της Χιλής να μετακομίσουν και να ζήσουν κανονικά σε ένα μισό σπίτι. Σε ένα «μισό σπίτι» τόσο επειδή ο κρατικός προϋπολογισμός δεν επέτρεπε κάτι περισσότερο, όσο όμως και για να εμπλέξει τους κατοίκους στην ολοκλήρωση του σπιτιού. Μια ιδέα που έχει τις ρίζες της στις φαβέλες και στην επινοητικότητα με την οποία ο λαός αγωνίζεται για μια στέγη, τα οποία ο Aravena μελέτησε επισταμένα. Έτσι, λοιπόν, οι αγοραστές μετακομίζουν στις κατοικίες για να ζήσουν κανονικά με τη στοιχειώδη δομή και υποδομή που τους εξασφάλισαν και στη συνέχεια ο καθένας μπορεί να αποτελειώσει, συμπληρώσει ή και επεκτείνει την κατοικία του με δικά του έξοδα, ανάλογα με τις δυνατότητές του και σύμφωνα με τις προτιμήσεις του. Είναι μια διαδικασία γνωστή σήμερα με τον όρο «incremental design», ονομασία που έχει χρησιμοποιηθεί στον τομέα της πολεοδομίας και της κοινωνικής κατοικίας ακόμα από τον Μεσοπόλεμο.

«Μετατρέπουμε την έλλειψη πόρων στην αρχή της συμμετοχικότητας… κάνουμε εμείς το πιο δύσκολο κομμάτι και αφήνουμε στις οικογένειες να αναλάβουν τα υπόλοιπα με τα δικά τους μέσα» τονίζει ο Aravena. «Οι πόλεις είναι το καλύτερο μέσο για να ασκήσεις κοινωνική πολιτική, για να προσφέρεις ευκαιρίες στους μη προνομιούχους, δίχως ενοχές, δίχως πατερναλισμό και δίχως έξτρα οικονομικές επιδοτήσεις. Το κλειδί, σε ό,τι αφορά το σχεδιασμό των πόλεων βρίσκεται στη σύνθεση διαφορετικών στοιχείων, στο αγκάλιασμα των αντιθέσεων και στη συνειδητοποίηση ότι τελικά ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός μιας πόλης πρέπει να ισορροπεί ανάμεσα στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ανθρώπινες υποχρεώσεις».

Η ομάδα «Elemental» συνεργάζεται με τοπικές Αρχές, πολιτικούς, δικηγόρους, ερευνητές, κατασκευαστές και κατοίκους προκειμένου να μελετήσει και να προτείνει λύσεις για το κτισμένο περιβάλλον, οι οποίες θα εξυπηρετούν το κοινωνικό σύνολο, ιδιαίτερα τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα. Χρησιμοποιώντας στρατηγικά και σχεδιαστικά εργαλεία που εστιάζουν στο συλλογικό όφελος, ο αρχιτέκτονας από το Σαντιάγο επιμένει στην απλότητα και τονίζει πως η αρχιτεκτονική ενώ απαντάει στα ερωτήματα τις περισσότερες φορές δε θέτει τις σωστές ερωτήσεις. Ο Aravena, είναι επιμελητής της φετινής Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας και επικεντρώνεται στο σχεδιασμό κοινωνικών κατοικιών μικρού οικονομικού κόστους και στην ανακατασκευή αστικών περιοχών που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές.

housing-facsimil_proyecto_vv3

Υπάρχουν άλλα βραβευμένα παραδείγματα σύγχρονα ή και παλαιότερα;
Προφανώς το ενδιαφέρον για μια αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσημο δεν είναι κάτι που ξεκίνησε τώρα ή που εκδηλώθηκε έντονα. Υπάρχει ένα βαθύ ιστορικό νήμα από όλη την περίοδο του μοντέρνου κινήματος, την άνθηση της κοινωνικής και εργατικής κατοικίας, ιδίως στην Ευρώπη μετά τον πόλεμο. Πολλά τα παραδείγματα που μπορεί να βρει κανείς είτε στη Ρωσία σε μεγαλύτερο βαθμό, είτε στην Αγγλία και τους TEAM X, είτε και σε κοινωνικές κατοικίες στην Ελλάδα. Εκεί, όμως, που μάλλον υπάρχει ένα κενό είναι σε όλη αυτή την εμπειρία που αναπτύχθηκε στις χώρες τις λατινικής Αμερικής, κυρίως λόγω της πολιτικής συγκυρίας που επικρατεί. Μπορεί να παρουσιάζονται μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών αυτών, όμως, ένα νήμα συνδέει τους πολύμορφους αγώνες που δόθηκαν εκεί πέρα: το αίτημα των λαών να είναι στο προσκήνιο των εξελίξεων, να μη βρίσκονται αποκλεισμένοι, αλλά στα κέντρα των πόλεων, να μπορούν να διαμορφώνουν το χώρο που ζουν σε συνθήκες αξιοπρέπειας αλλά και μιας ταπεινής προσωπικής έκφρασης.

Η ιστορία των κινημάτων της λατινικής Αμερικής έχει πλήθος παραδειγμάτων που οι αρχιτέκτονες, όχι σαν ειδικοί, αλλά στο πλάι ενός δυναμικού λαϊκού κινήματος που διεκδικούσε στέγη, προσπάθησαν να ψηλαφίσουν και να υλοποιήσουν έναν διαφορετικό τρόπο για την οργάνωση της καθημερινότητας. Αυτή η αρχιτεκτονική μάλλον δεν έχει πίσω της σπουδαία πρόσωπα που να έχουν σπουδάσει σε γνωστά πανεπιστήμια της Αμερικής, να έχουν αστική καταγωγή όπως ο Aravena. Όμως, όλα αυτά τα παραδείγματα είναι οι λόγοι μάλλον που ανάγκασαν την επιτροπή των Pritzker να δώσει το βραβείο σε έναν αρχιτέκτονα που ενσωματώνει κομμάτι αυτών, που μιλάει στο όνομα των κοινωνικά αποκλεισμένων, που σκέφτεται-σχεδιάζει και υλοποιεί κάτι πιο προσιτό και χρήσιμο και αυτούς.

Στο μελλοντικό ερώτημα αν αυτή η βράβευση θα εκτονώσει το θυμό όλων των αρχιτεκτόνων που τόσα χρόνια επιμένουν να σχεδιάζουν με κοινωνική ευαισθησία και δεν είδαν ποτέ μια πρόταση για βραβείο και αν θα εμπνεύσει νέους και νέες, αλλά και τις ίδιες τις αρχιτεκτονικές σχολές να ασχοληθούν με αυτό, σίγουρα η πιθανότητα να προβλέψουμε την απάντηση είναι μικρή. Όσο όμως υπάρχουν αυτές οι στοιχειώδεις κοινωνικές δυναμικές που θα εκκινούν καταλήψεις στέγης όπως το Torres David στη Βραζιλία ή το City Plaza στην Ελλάδα τόσο ένα νεότερο δυναμικό θα διαπλάθεται, θα μελετά και θα σχεδιάζει με τέτοια όρεξη και σίγουρα θα πιέζει τον ύπνο όλων των κριτών σε διαγωνισμούς.

Εκτύπωση άρθρου

Leave A Comment

Your email address will not be published.