Ένα ριζοσπαστικό Πανεπιστήμιο: Το Πανεπιστήμιο της Γης

Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Αλάνα .

Της Κρίστη Πετροπούλου

Το Πανεπιστήμιο της Γης, στην Τσιάπας, είναι αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης διαδικασίας. Το Ιθαγενικό-Διαπολιτισμικό Σύστημα εκμάθησης και μελετών Abya Yala (SIIDAE), ξεκίνησε το 1969 με την ίδρυση του (CIDECI), τα αρχικά του οποίου σημαίνουν «Ιθαγενικό κέντρο ολοκληρωμένης εκμάθησης «Fray Bartolome de las Casas»» (εκκλησιαστικό κέντρο που βασίζεται στη θεολογία της απελευθέρωσης), στο κέντρο της πόλης του Σαν Κριστόμπαλ, με τη συμβολή του Επισκόπου Σαμουέλ Ρουίς, μιας επιστημονικής κοινότητας και το γραπτό αίτημα περισσότερων από 25 περιοχών που περιλαμβάνουν πολλές κοινότητες της Τσιάπας.

Το CIDECI είναι ένας τόπος όπου γίνεται πράξη η αυτονομία, η συμμετοχική δημοκρατία, η αντίσταση στον κυρίαρχο πολιτισμό και ο οικολογικός τρόπος ζωής, μέσα από την καθημερινή ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών. Είναι ένα ιθαγενικό κέντρο που δεν απευθύνεται στους ιθαγενείς αλλά δημιουργείται από αυτούς και στηρίζεται ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο οι ιθαγενείς πολιτισμοί (και ιδιαίτερα οι Μάγιας) δρουν καθημερινά και γενικότερα αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Είναι ένα κέντρο εκμάθησης και μελετών που αντιτίθεται στην στην κυρίαρχη ιδέα της εκπαίδευσης και της υποταγής. Σε αυτή την μη τυπική εκμάθηση «μαθαίνεις να φτιάχνεις, μαθαίνεις να μαθαίνεις και μαθαίνεις να γίνεσαι καλύτερος» μέσα από την καθημερινή πρακτική και ανταλλαγή γνώσεων (Sanchez R., 2009).

Από το 1989, ο πολιτικός προσανατολισμός της ομάδας που δημιούργησε το CIDECI βρίσκεται στην κατεύθυνση της «ριζοσπαστικής δημοκρατίας» και για το λόγο αυτό μέχρι σήμερα κανένα από τα κέντρα που έχουν δημιουργηθεί δεν διατηρεί σχέσεις με τον κρατικό μηχανισμό, μιας και αυτόν τελικά θέλουν να ανατρέψουν φτιάχνοντας βήμα βήμα την αυτονομία τους. «Το CIDECI δεν σκοπεύει να γίνει μία άλλη δύναμη σε αντιπαράθεση με αυτήν του κράτους γιατί και αυτή θα είχε τη λογική της εξουσίας που οι ίδιοι αμφισβητούμε» (Sanchez R., 2009).

Η κεντρική ιδέα που τροφοδότησε αυτή την προσπάθεια είναι η κριτική αναζήτηση στο παρελθόν. Το κλειδί είναι η κατανόηση της γέννησης αυτού του συστήματος-κόσμου και η αναζήτηση των τρόπων με τους οποίους κάποιες ιδέες και πρακτικές των ιθαγενών. Η επιβίωση ορισμένων ιθαγενών λαών που μπόρεσαν και κράτησαν την ταυτότητά τους σε αυτές τις μπορεί να μας διδάξει πολλά για τη δική μας επιβίωση στις σύγχρονες συνθήκες του καπιταλισμού (Sanchez R., 2008). Οι λαοί που αντιστάθηκαν και επιβίωσαν από αυτό το σοκ έχουν κρατήσει στοιχεία μιας άλλης κοσμοαντίληψης στη γλώσσα τους και τον τρόπο ζωής τους, που βλέπει τον κόσμο από τη σκοπιά του πολιτισμού ενός ευρύτερου «εμείς», που περιλαμβάνει όλη τη φύση, κατανοώντας ταυτόχρονα τη διαφορετικότητα του καθενός (Lenkesdorff, 1998).

Το επόμενο βήμα που έκανε η ομάδα που ξεκίνησε το CIDECI ήταν να σταθεί με κριτικό πνεύμα απέναντι σε όλες τις κατευθύνσεις των παγκόσμιων οργανισμών που ασχολήθηκαν με τα θέματα των ιθαγενών. Τα μέλη της άσκησαν μία ριζοσπαστική κριτική απέναντι στις κεντρικές ιδέες της νεωτερικότητας, όπως οι έννοιες της ανάπτυξης, της επίσημης δημοκρατίας, της αγοράς, της φτώχειας, της ισότητας. Έτσι, συναντήθηκαν με τις ιδέες του αναρχικού φιλοσόφου-θεολόγου Ίβαν Ίλιτς (1926-2002) και του κέντρου της Κουερναβάκα στο Μεξικό, που μιλούσε για την απο-ιδρυματοποίηση της παιδείας, της υγείας και γενικότερα της κοινωνίας, αναζητώντας δικτυώσεις αυτόνομων κέντρων εκμάθησης που θα διαδίσουν τον πλούτο των γνώσεων των λαών (Ίλιτς Ι., 2009).

Η εξέγερση των ζαπατίστας το 1994 επηρέασε αποφασιστικά τον θεωρητικό προσανατολισμό του κέντρου και τις σχέσεις του με το εξωτερικό και το ώθησε στην αναζήτηση των «πραγματικών δρόμων» που θα οδηγήσουν στην άλλη κοινωνία. Έτσι, το κέντρο ανοίχτηκε σε νέες πρακτικές και συνέχισε συμβάλλοντας στη δημιουργία του συνεταιρισμού παραγωγών «Milakxick Jini My Chujbi» και δημιουργώντας τελικά εννιά παρόμοια κέντρα που μεταξύ 1997 και 2000 εντάχθηκαν σε διαφορετικές κοινότητες. Σήμερα, στα εργαστήρια του CIDECI συμμετέχουν ιθαγενείς από πολλές κοινότητες της Τσιάπας εκ των οποίων πολλοί είναι ζαπατίστας.

Μετά από πολλές περιπέτειες και διωγμούς, το CIDECI τελικά εγκαταστάθηκε στην περιφέρεια της πόλης του Σαν Κριστόμπαλ σε μια πανέμορφη έκταση που αγοράστηκε γι’ αυτόν τον σκοπό με τη βοήθεια του «Fray Bartolome de las Casas». Εκεί έγινε το επόμενο βήμα. Ένα βήμα αυτοκαθορισμού. Την 1η Αυγούστου του 2004 αποφασίστηκε η ίδρυση του Πανεπιστημίου της Γης, μέσα στο οποίο όλες αυτές οι ιδέες θα έμπαιναν σε δοκιμασία.

Το Πανεπιστήμιο της Γης, όπως λέει ο ντόκτορ Ραϊμούντο, είναι ένα «Ξυπόλυτο Πανεπιστήμιο» που παράγει και διαχέει γνώσεις ιδιαίτερης ποιότητας και, το κυρίοτερο, διδάσκει επιστήμες που κρατούν τον άνθρωπο σε πραγματική σχέση με τη γη και τον μαθαίνουν να αντιστέκεται και να επιβιώνει.

Σε αυτό περιλαμβάνονται για παράδειγμα:

  • Σπουδές οικολογικής-λαϊκής αρχιτεκτονικής που συνδυάζουν σύγχρονες με παραδοσιακές γνώσεις, ξυλουργία, ηλεκτρικά δίκτυα, ηλεκτρονικούς υπολογιστές, σχέδιο και μελέτη των παραδοσιακών τρόπων κατοίκησης, τεχνικές σπουδές για την επίλυση πρακτικών προβλημάτων. Οι προσεγγίσεις αυτές έχουν επηρεαστεί από τις παραδόσεις των Μάγιας και του Πόπολ Βου (το βιβλίου δημιουργίας των Μάγιας), την ουτοπία του Τόμας Μουρ (1477- 1535), την κοινωνική οικολογία και γενικότερα την ουτοπική πόλη και την έννοια έννοια της οικοκοινότητας.
  • Σπουδές αγρο-οικολογίας που περιλαμβάνει ζητήματα οικολογίας και γενικά πολλές εμπειρικές καθημερινές οικολογικές πρακτικές που βασίζονται στην ιδέα των Μάγιας ότι ζητάμε την άδεια από τη γη για να την καλλιεργήσουμε και αξιοποιούν τις προσεγγίσεις του Γκάντι (1869-1948), ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ιδέα της «πολιτικής ανυπακοής» και της αξιοποίησης των τοπικών πόρων και παραδόσεων για την επιβίωση των λαών, σε αντίθεση με τις καπιταλιστικές συνθήκες παραγωγής.
  • Υδροτοπογραφία, που περιλαμβάνει μαθήματα τοπογραφίας, διαχείρισης υδάτων και σχεδιασμού καναλιών χωρίς να προκαλούν οικολογικά προβλήματα. Στηρίζεται στις οικολογικές προσεγγίσεις του αναρχικού αυστριακού νομικού-φιλοσόφου Leopold Kohr (1909-1994) που ασχολήθηκε με τη δημιουργία μιας ολιστκής θεωρίας που εισήγαγε πολλές από τις οικολογικές και απο-αναπτυξιακές έννοιες, πριν ακόμα δημιουργηθεί το οικολογικό κίνημα.
  • Δίκαιο Αυτονομίας που βασίζεται σε όλον τον προβληματισμό που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του ιθαγενικού φόρουμ και σε άλλα παραδείγματα από τον κόσμο.
    Διαχείριση προγραμμάτων που σχετίζονται με την υλοποίηση κοινοτικών πρωτοβουλιών και βασίζονται στις παραπάνω ιδέες.
  • Μηχανολογία-Ηλεκτρολογία για την κατασκευή χρήσιμων μηχανών που δεν θα έρχονται σε αντίθεση με τις παραπάνω ιδέες που θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες που έχουν οι κοινότητες για να επιβιώσουν.

    Υπάρχουν επίσης κέντρα έρευνας και θεωρητικής αναζήτησης που περιλαμβάνουν:

  • Φιλοσοφικές και θεολογικές σπουδές που αναζητούν τις σχέσεις ανάμεσα στις διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις των λαών, κάτω από μία πολυτοπική προσέγγιση στο ιστορικό γίγνεσθαι της Αμερινδίας. Οι σπουδές αυτές αντιμετωπίζουν κριτικά την κυριαρχία της ευρωπαϊκής σκέψης στον κόσμο, με σκοπό την απο-αποικιοποίηση της σκέψης, των γνώσεων και των τρόπων ζωής. Επηρεάζονται από τις θεωρητικές προσεγγίσεις της κοσμοαντίληψης των Μάγιας, τις ιδέες της συν-κειμενικής (contextual) θεολογίας και της θεολογίας της απελευθέρωσης, όπως αναπτύχθηκε αρχικά στο Μεξικό από τους Ιβάν Ίλιτς, Σαμουέλ Γκαρσία Ρουίς και άλλους, και της διαπολιτισμικής φιλοσοφίας της απελευθέρωσης όπως προσεγγίζεται από τον κουβανό φιλόσοφο Ραούλ Φορνέτ Μπετανκούρ, ο οποίος προτείνει να μια νέα ερμηνευτική του κόσμου, μέσω της απο-φιλοσοφιοποίησης της φιλοσοφίας.
  • Πολιτισμικές σπουδές που προσπαθούν να κατανοήσουν τον κόσμο μέσω της έννοιας της διαπολιτισμικότητας και να διδαχτούν από τις πρακτικές διαφορετικών πολιτισμών, όπως διδάσκει ο ινδο-ισπανός θεολόγος-φιλόσοφος Raimon Pannikar που έχει επηραστεί από τις ιδέες του Ηράκλειτου και της ινδικής φιλοσοφίας. Σύμφωνα με αυτόν, η φιλοσοφία δεν προωθεί μόνο την αγάπη για τη γνώση αλλά και τη γνώση για την αγάπη και αυτό μπορεί να γίνει μέσω της αναζήτησης κοινών αξιών που θα προκύψουν μέσα από έναν ανοιχτό διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς (Pannikar, 2009)
  • Πολιτικές σπουδές-έρευνες «Πληροφορίας και Τεκμηρίωσης» γύρω από την κατανόηση του συστήματος-κόσμος και των σχέσεων τοπικού και παγκόσμιου, καθώς και των αντικαπιταλιστικών κινημάτων όπως τα προσεγγίζει ο βορειοαμερικανός κοινωνιολόγος Ιμμάνουελ Βάλερσταϊν.
  • Συνολικές επιστήμες (που προσεγγίζουν τον κόσμο μέσα από μελέτες και πρακτικές σχετικές με τη μη εξειδίκευση, όπως αναπτύσσει στο έργο του ο Ρώσος φυσικός Πριγκοτζίν και η ομάδα για την απο-αποικιοποίηση της σκέψης, στην οποία συμμετέχει ο πορτογάλος κοινωνιολόγος Boaventura Sousa Santos. Οι επιστήμες αυτές φαίνεται να ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την έννοια του συμβάντος και των έκτακτων γεγονότων που μπορούν εν δυνάμει να αλλάξουν τον ρου της ιστορίας (Grupo Descolonialidad Latino America, 2009)
  • Μελέτες Βιοτεχνολογικές Παραγωγής που στηρίζονται στις προσεγγίσεις των Γκάντι και L.Kohr, και στοχεύουν στην στη συντήρηση της δωρεάν παροχής γνώσεων, σην προώθηση της αλληλέγγυας οικονομίας και στη διατήρηση των αντιστάσεων μέσω της αυτονομίας. Περιλαμβάνουν επίσης έρευνες ανακύκλωσης και παραγωγής ενέργειας από τα υπολείμματα των τροφών.
  • Σήμερα, ο τόπος στέγασης όλων αυτών των κέντρων είναι ένας συμμετοχικά σχεδιασμένος χώρος με οικολογικά δομημένα κτίρια διαμονής, γραφείων και βιβλιοθηκών, που έχουν διαμορφωθεί κυκλικά γύρω από ανοιχτούς υπαίθριους τόπους συνεδρίασης όπου κυριαρχούν διάφορα είδη φυτών, πέτρας και ξύλα.
  • Περιλαμβάνονται επίσης πρότυποι χώροι βιολογικής καλλιέργειας, εργαστήρια, κτίρια παραγωγών, καθώς και διαδρομές στο βουνό με διαμορφωμένους τόπους συζήτησης και προσωρινής διαμονής. Αυτό το άλλο Πανεπιστήμιο στην Τσιάπας απαριθμεί σήμερα πάνω από 1.000 σπουδαστές (Sanchez R., 2008).

Σε όλα τα κέντρα σπουδών οι φοιτητές μπορούν να προσέλθουν ελεύθερα όπως αυτοί θα ορίσουν από τις ανάγκες τους, λαμβάνοντας υπόψη και τις τεράστιες δυσκολίες που θα συναντήσουν όταν θα χρειαστούν να φύγουν χιλιόμετρα μακρυά από τις κοινότητές τους. Οι καθηγητές μπορεί, τέλος, να είναι από διαφορετικά μέρη του κόσμου, αρκεί να συμφωνούν με τις βασικές αρχές του Πανεπιστημίου. Γενικά πάντως δίνεται ιδιαίτερο βάρος στη συνεργασία φοιτητών-καθηγητών και στην εμπειρική διερεύνηση όσων διδάσκονται. Ειδικά για αυτούς που διαθέτουν πολύ χρόνο, υπάρχουν μικρά και ευέλικτα που επαναλαμβάνονται όποτε καθορίσουν οι ενδιαφερόμενοι, σε συνεργασία με τους καθηγητές τους. Τέλος, είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι όσοι έρχονται στα κέντρα αυτά εργάζονται παράλληλα εκεί για την κατασκευή και συντήρηση των κτιρίων, των κήπων, για τη δημιουργία καλλιτεχνικών έργων κλπ και με αυτόν τον τρόπο στηρίζουν τη λειτουργία των χώρου χωρίς να πληρώνουν. Όλα αυτά τα κέντρα έχουν αναπτύξει σχέσεις με άλλους επίσημους (σχολεία, τεχνικές σχολές, πανεπιστήμια, οργανώσεις) σε ορισμένα θεματικά επίπεδα, προσπαθώντας να δημιουργήσουν πραγματικά ανεξάρτητες σχέσεις.

Στο Πανεπιστήμιο αυτό δεν θα ακούσουμε ποτέ τις λέξεις ανάπτυξη και κυριαρχία γιατί είναι έξω από το πνεύμα του Πανεπιστημίου και αντιτίθεται στις αρχές του, δεν θα δούμε ποτέ εξετάσεις με τον παραδοσιακό γνωστό τρόπο, δεν θα συναντήσουμε κανέναν να θέλει να πάρει καλύτερο βαθμό από τον άλλον γιατί δεν υπάρχει το παραδοσιακό δυτικοευρωπαϊκό σύστημα αξιολόγησης, δεν θα βρούμε κανέναν που να θέλει να αντιγράψει, να κλέψει και να παρουσιάσουμε ως δικές τους ιδέες άλλων αφού δεν αξιολογείται για την ποσότητα των πληροφοριών που κατέχει αλλά για την ποιότητα και την κριτική ικανότητα του να κατανοεί τον κόσμο. (Sanchez R., 2008).

Μετά το άνοιγμα των ζαπατίστας στον κόσμο μέσω της Έκτης Διακήρυξης και τον αυτοπροσδιορισμό τους ως μέλη ενός αντικαπιταλιστικού κινήματος, από τα κάτω και τα αριστερά, οι δεσμοί τους με το κέντρο έγινα πιο σημαντικοί στην κατεύθυνση αναζήτησης και δημιουργίας στην πράξη ενός άλλου κόσμου χωρίς εκμετάλλευση.

Εκτύπωση άρθρου