Μερικές σκέψεις γύρω από την πρόταση των Ζαπατίστας

Δονύσης Τζανετάτος, Πόλη του Μεξικό

Κάποτε, όταν ακόμα η λατινοαμερικανική είσοδος στον 21ο αιώνα κυοφορούσε την ελπίδα της ανακάλυψης νέων επαναστατικών δρόμων, ένας σύντροφος στην Ελλάδα σχολίαζε ότι «οι Ζαπατίστας αποτελούν μάλλον το πιο αποτυχημένο εγχείρημα, επειδή περιορίστηκαν στις ιθαγενικές κοινότητες της Τσιάπας». Μια δεκαετία μετά, αν κάτι παραμένει ακόμα ζωντανό στη Λατινική Αμερική, αυτό είναι το παράδειγμα των Ζαπατίστας. Παρόλα αυτά, ακόμα και οι ίδιοι οι θα συμφωνούσαν ότι η κριτική του συντρόφου δεν ήταν τελείως αβάσιμη.

Αν και τα τελευταία χρόνια η ζαπατιστική πορεία έμοιαζε να υιοθετεί την αντίληψη ότι «μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία», τόσο από τα προηγούμενα βήματα, όσο από την πρόταση που σήμερα κάνουν οι Ζαπατίστας, μπορούμε να καταλάβουμε ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Οι Ζαπατίστας λόγω της αδυναμίας τους να εκφραστούν μεταρρυθμιστικά μέσα από την συστημική αριστερά και εν συνεχεία μέσα από την μετωπική δράση της ριζοσπαστικής αριστεράς, δεν σταμάτησαν να αντιλαμβάνονται την αναγκαιότητα να συγκρουστούν με την εξουσία του τόπου και αντιλήφθηκαν ότι αυτό δεν μπορούν να το κάνουν από την νοτιοανατολική οροσειρά του Μεξικό. Η μεξικάνικη σημαία εξάλλου σπάνια έλειψε από τις κινητοποιήσεις τους. Έτσι σήμερα, μετά από μια παρένθεση αυτόνομης δράσης, επιστρέφουν με μια -εκ πρώτης άποψης- παράλογη πρόταση για το ερώτημα της εξουσίας, προτείνοντας την συμμετοχή στις προεδρικές εκλογές του 2018.

Και μας φαίνεται παράλογη, γιατί διαφέρει από την πελατειακή αντίληψη της ελληνικής αριστεράς, καθώς έρχεται να σπάσει και να ταρακουνήσει ιδεολογίες και θεολογίες που σχηματίστηκαν στην περίοδο της αυτονομίας. Δεν θα μπορούσε κανείς εύκολα να επιχειρηματολογήσει ότι η ζαπατιστική λογική ξεδιπλώνεται στη βάση μια αυστηρής προϋπάρχουσας θεωρίας. Αντίθετα, μοιάζει να είναι μια προσπάθεια να απαντηθούν οι προηγούμενες ελλείψεις και οι νέες προκλήσεις. Με αυτή την έννοια, αλλά και λόγω της ανάγκης να παράγουμε παραδείγματα από τις επιτυχίες τους και αντιπαραδείγματα από τις αποτυχίες τους, θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι Ζαπατίστας κάνουν μια διόρθωση στην θέση του «να αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία», στο «να αλλάξουμε τον κόσμο, για να καταλάβουμε την εξουσία, για να αλλάξουμε τον κόσμο». Οι Ζαπατίστας δεν έρχονται με την εκλογική τους πρόταση να αρνηθούν την ανάγκη αυτόνομων πρακτικών. Πώς να το κάνουν άλλωστε, όταν αυτές ο πρακτικές τους έχουν επιλύσει τόσα καθημερινά προβλήματα; Αυτό που περιγράφουν είναι ότι αυτές είναι μια αναγκαία, αλλά όχι ικανή συνθήκη.

Η πρόταση δεν αποτελεί βέβαια μια άμεση δυνατότητα διακυβέρνησης, αλλά έρχεται να απαντήσει στις εκτεταμένες επιθέσεις που δέχονται οι ιθαγενικές κοινότητες και ο μεξικανικός λαός το τελευταίο διάστημα. Με αυτή την έννοια, σχηματίζεται ένα μέτωπο αντίστασης των ιθαγενικών κοινοτήτων απέναντι στην νεοφιλελεύθερη αιματηρή επέλαση που χαρακτηρίζει την μεξικάνικη κοινωνία. Είναι προφανές ότι πρόκειται για μια άμεσα αμυντική πρόταση, που αναγκάζεται να απομειώσει το στοιχείο της συμμετοχής στις πολιτικές εκλογές σε μια δυνατότητα που δίνεται -λόγω της προεκλογικής περιόδου- για παρέμβαση στο δημόσιο πολιτικό διάλογο. Στην πραγματικότητα, που λέει ο λόγος ο ανεπίσημος, μάλλον ούτε οι ψήφοι δεν πρόκειται να μετρηθούν.

Η πρόταση των Ζαπατίστας χαρακτηρίζεται από έντονα αντικομματικά χαρακτηριστικά και με αυτή την έννοια δεν προτείνουν τον σχηματισμό ενός κόμματος-μετώπου που θα καταλάβει εκλογικά της εξουσία. Προτείνουν συμμετοχή στις προεδρικές εκλογές ενός αντιπαραδείγματος διακυβέρνησης της χώρας, καθώς το πολιτικό όχημα που επιλέγουν για αυτές είναι ένα δευτεροβάθμιο όργανο των κοινοτικών συνελεύσεων. Στην πραγματικότητα, βέβαια, το σχήμα αυτό είναι υπερβολικά ελλιπές. Αυτό που παραθέτουν -στην πράξη και όχι θεωρητικά- είναι ένα υπό διαμόρφωση εθνικό συμβούλιο ιθαγενικών κοινοτήτων. Το οποίο όμως, αν και κατά την διάρκεια των διαβουλεύσεων υπερδιπλασιάστηκε σε μέγεθος, εκπροσωπεί ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού της μεξικάνικης κοινωνίας και σχεδόν αποκλειστικά εκτός των αστικών κέντρων.

Ωστόσο, μέσα από αυτή την αμυντική πρόταση, μπορεί κανείς να προβλέψει ενδιαφέρουσες πιθανές προεκτάσεις. Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι αν οι Ζαπατίστας άφησαν το ένοπλο αγώνα («Το ότι πήραμε τα όπλα δεν σημαίνει ότι θα γίνουμε και σκλάβοι των όπλων») για να ενστερνιστούν τον εκλογικό. Το θέμα είναι ότι οι Ζαπατίστας αρνούνται την εκδοχή της κατάληψης της εξουσίας από κάποιον φορέα επαναστατικής ιδεολογίας, ο οποίος θα αναλάβει τον μετατροπή των αστικών θεσμών διακυβέρνησης σε επαναστατικούς, και προτείνουν -αντίστροφα- την άμεση δημιουργία επαναστατικών δομών διακυβέρνησης για την κατάληψη της εξουσίας. Αν το όλο δεν μπορεί να υπάρξει προεπαναστατικά, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ένα μέρος αυτού, το πρόπλασμα, το παράδειγμα.

Μπορεί να αντιληφθεί κανείς ότι, εφόσον οι ιθαγενικές κοινότητες λειτουργούν στα όρια της καπιταλιστικής οικονομίας -αφού ακολουθούν ακόμη την παράδοση του κοινοτικού τρόπου οργάνωσης- η πρόταση μοιάζει πολύ πιο ρεαλιστική από ό,τι θα ήταν στην περίπτωση που θα χρειαζόταν να ενσωματωθούν σε αυτό το πρόπλασμα αστικά και μη ιθαγενικά στοιχεία. Για αυτό το λόγο η ριζοσπαστική αριστερά και ο χώρος της αναρχίας της πόλης δυσκολεύονται να τοποθετηθούν, παρ’ ότι οι Ζαπατίστας έχουν αποδείξει στην πράξη ότι είναι σύντροφοι, τους γνωρίζουν χρόνια και τρέφουν γι’ αυτούς σεβασμό. Δεύτερον, με την κατρακύλα που έχει πάρει το πολιτικό σύστημα του Μεξικό, και μαζί με αυτό και η επίσημη αριστερά, καθώς και με την αναγκαιότητα απάντησης στην νεοφιλελεύθερη σφαγή, είναι η μόνη σοβαρή πρόταση που παρουσιάζεται. Τρίτον, η πρόταση έχει ως επίκεντρο δυο ιδιαίτερα καυτά ζητήματα για το επίσημο πολιτικό σύστημα: τον ρατσισμό και τον σεξισμό, προτείνοντας ως απάντηση και «φωνή» της καμπάνιας τους μια γυναίκα, ινδιάνα υποψήφια. Αλλά στο ερώτημα του τι πολιτικά χαρακτηριστικά μπορούν να δώσουν και πώς να τρέξουν αυτήν την καμπάνια, η απάντηση δυσκολεύει. Από την μια, βρίσκεται ο τακτικός αναγκαίος δρόμος της καμπάνιας, προεκλογικής ή μη προεκλογικής (δηλ. Αφίσα-Πανό-Προκήρυξη-Facebook). Από την άλλη, υπάρχει η στρατηγική προσπάθεια να οργανωθεί ένα πρόπλασμα δικτύου από τα κάτω διακυβέρνησης της πόλης. Το πρώτο είναι αρκετά κατανοητό για τους σύντροφους Μεξικάνους, το δεύτερο έως τώρα φαίνεται ουτοπικό. Το μέλλον θα δείξει αν απλά θα συνεχίσουν, στις καινούριες απαιτήσεις, να κάνουν ότι έκαναν στο παρελθόν.

Παρόλα αυτά, αξίζει να σημειωθεί ότι η πρόταση των Ζαπατίστας παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό· απαιτείται μόνο μια συμφωνία – ότι το όχημα είναι το δίκτυο των συνελεύσεων, μιας από τα κάτω διακυβέρνησης. Από κει και πέρα, δεν απαιτείται η ομοφωνία, η λογική του μέσου όρου και εν γένει η συμφωνία οργανώσεων, αφού καθείς μπορεί να δοκιμάζει την λογική του στο όχημα-δίκτυο, εξασφαλίζοντας την κοινή πορεία και την διόρθωση στην πράξη. Ακόμα και αν το αρχικό σώμα αποτελείται μόνο από το άμεσα ενδιαφερόμενο κοινό, αυτή η πρακτική μπορεί να έχει αποτελέσματα, αν υπάρχει δημοκρατία στην δευτεροβάθμια οργάνωση. Σε αυτό οι Ζαπατίστας επιμένουν να γυρίζει η κουβέντα πίσω στην βάση και εμμένουν στις 7 αρχές της καλής διακυβέρνησης, που μεταφράζονται κάπως έτσι:

Να υπακούει και να μην διατάζει

Να αντιπροσωπεύει και να μην υποκαθιστά

Να κατεβάζει και να μην ανεβάζει

Να υπηρετεί και να μην υπηρετείται

Να πείθει και να μην εκβιάζει

Να χτίζει και να μην γκρεμίζει

Να προτείνει και να μην επιβάλει

Προφανώς και η απάντηση δεν μπορεί να είναι τόσο απλή όσο αυτή. Αξίζει όμως να αναρωτηθούμε γιατί εγκαλούμε τον κόσμο να εμπιστευθεί τον επαναστατικό χώρο, αν αυτός δεν μπορεί να του υποδείξει ένα παράδειγμα δευτεροβάθμιας δημοκρατίας, αντί για το μόνιμο παραγοντιλίκι από την μία και τον ισοπέδωση του οριζόντιου τρόπου λήψης αποφάσεων από την άλλη.

Εκτύπωση άρθρου