Pedro Brieger: Οι Κουβανοί και ο Φιντέλ

Tου Pedro Brieger για το Nodal

Μετάφραση: Afterwords

Οι στάχτες του Φιντέλ Κάστρο εναποτέθηκαν στο Σαντιάγο της Κούβας μία βδομάδα μετά το θάνατό του στις 25 Νοεμβρίου και υπάρχει μια ερώτηση που αιωρείται στα χρονικά και στις αναλύσεις που γίνονται σε όλον τον κόσμο: θα επιβιώσει η επανάσταση χωρίς τον Φιντέλ; Είναι ενδιαφέρον αυτή η ερώτηση πολιτικού χαρακτήρα –κι επιπλέον δραματικού- έξω από την Κούβα να μην διατυπωθεί με τον ίδιο τρόπο εντός του νησιού. Στην πραγματικότητα, κατά τη διάρκεια των 58 χρόνων της επανάστασης, η ευρεία πλειοψηφία των αναλύσεων για την Κούβα γίνονταν χωρίς να ερωτηθεί ο κουβανικός λαός, σαν αυτός να μην είχε δικιά του φωνή, σαν αυτή να μην είχε σημασία, σαν να μην μπορούσαν να έχουν άποψη για τις ζωές τους, γιατί –σε τελική ανάλυση- έξω από το νησί «ξέρουν» πολύ καλύτερα τι είναι «καλύτερο» για τους Κουβανούς. Αυτές οι αναλύσεις εν γένει υποτιμούν τους Κουβανούς που ανέτρεψαν μια δικτατορία, πραγματοποίησαν μια επανάσταση και προώθησαν βαθιές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, σαν να μην έχουν σημασία όλα αυτά και να είναι περίσσεια ή δευτερεύοντα στοιχεία.

Μόνο αν βρίσκεται κανείς στην Κούβα μπορεί να αντιληφθεί και ίσως να καταλάβει τη σχέση του ηγέτη με τον λαό και τη σημασία της αγάπης και του σεβασμού που νιώθει η μεγάλη πλειοψηφία των Κουβανών για τον Φιντέλ, «Fidel a secas», όπως λένε οι ίδιοι.

Είναι δύσκολο να βρούμε στην παγκόσμια ιστορία μια προσωπικότητα που να έχει ηγηθεί μιας διαδικασίας βαθέος κοινωνικού μετασχηματισμού δρώντας για πάνω από 60 χρόνια. Αν σκεφτεί κανείς τους ηγέτες της Γαλλικής ή της Αμερικανικής Επανάστασης του 19ου αιώνα, η δράση τους ξεχώρισε και σημάδεψε την ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά οι πολιτικές τους ζωές ήταν σχετικά σύντομες. Ούτε στον 20ο αιώνα είναι εύκολο να βρούμε ηγέτες που σημάδεψαν την ιστορία μιας χώρας για τόσο μεγάλο διάστημα, όντας στην εξουσία ή μακριά από αυτήν. Μερικοί μάλιστα από τους πιο εξέχοντες στη Λατινική Αμερική είχαν πολύ σύντομη πολιτική ζωή, όπως η Έβα Περόν ή «Εβίτα», η επονομαζόμενη «σημαιοφόρος των ταπεινών της Αργεντινής» ή ο Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή, που έχει χαραχτεί στην παγκόσμια μνήμη λόγω της κυβέρνησής του των μόλις τριών χρόνων, έως ότου αυτή ανατράπηκε από ένα πραξικόπημα το 1973.

Ο Φιντέλ Κάστρο έχτισε μια ηγεσία μέσα σε μικρό διάστημα: από την επίθεση στους στρατώνες της Μονκάδα το 1953 μέχρι την ανατροπή της δικτατορίας του Φουλχένσιο Μπατίστα την 1η Ιανουαρίου 1959. Μόλις έξι χρόνια, εάν δεν υπολογίσουμε τη δράση του ως επικεφαλής των φοιτητών στο πανεπιστήμιο. Αργότερα έγινε το συνώνυμο της επανάστασης για περίπου 60 χρόνια. Στην πραγματικότητα, μια μειονότητα του τωρινού Κουβανικού πληθυσμού γνώρισε τον Φιντέλ ως ηγέτη των φοιτητών στο πανεπιστήμιο της Αβάνας, αυτόν που επιτέθηκε στους στρατώνες της Μονκάδα ή αυτόν που μπήκε στην πρωτεύουσα στις 8 Γενάρη 1959. Η πλειοψηφία των Κουβανών γνώρισε τον Φιντέλ στο μέτωπο της επανάστασης, για αυτό και Φιντέλ και επανάσταση είναι συνώνυμα. Οι εικόνες χιλιάδων και χιλιάδων ανθρώπων στο μνημείο του Χοσέ Μαρί για 48 ώρες, προκειμένου να αποτίσουν τον έσχατο φόρο τιμής στον Φιντέλ, ή αργότερα συνοδεύοντας το καραβάνι κατά το πέρασμά του από τη χώρα, είναι ακατανόητα αν δεν διεισδύσει κανείς στην καρδιά των Κουβανών, η οποία πλέον αντικατοπτρίζεται -ίσως- από τα μεγάλα μέσα μαζικής ενημέρωσης που πάντα προσέχουν αυτό που λένε ή κάνουν μια χούφτα Κουβανοί που ζουν εδώ και δεκαετίες στο Μαϊάμι, ωστόσο ελάχιστα ρωτούν τους κατοίκους του νησιού.

Η Κούβα εμπεριέχει παράδοξα: σε σχεδόν όλες τις χώρες της Λατινικής Αμερικής οι έρευνες αποκαλύπτουν ότι το θέμα της λεγόμενης «ανασφάλειας» ή βίας βρίσκεται στην πρώτη θέση των ανησυχιών των πολιτών. Μέρα με τη μέρα εμφανίζονται τρομακτικοί αριθμοί δολοφονιών πάσης φύσεως, είτε λόγω της δράσης ένοπλων συμμοριών και το ναρκεμπόριο είτε λόγω της χρήσης κάθε είδους όπλων, κάτι που έχει οδηγήσει τις μεσαίες και τις μεγαλύτερες τάξεις να βρουν καταφύγιο πίσω από ψηλά τείχη που περιβάλλουν τις κλειστές γειτονιές στο Γκουαγιακίλ, στο Μπουένος Άιρες ή στην πρωτεύουσα του Μεξικού. Η Βραζιλία, η Κολομβία και η Γουατεμάλα είναι συνώνυμα της βίας και των καλά εξοπλισμένων μηχανισμών ασφαλείας που βρίσκονται στους δρόμους ή φυλάνε τα δημόσια κτίρια. Ωστόσο, το πολιτικό σύστημα που αμφισβητείται περισσότερο στη Λατινική Αμερική από τους επικοινωνιολόγους και τους επαγγελματίες πολιτικούς είναι αυτό που σημειώνει τους χαμηλότερους δείκτες βίας σε όλη την περιοχή, όπου έχει λιγότερες πιθανότητες να πεθάνει κανείς στον δρόμο κι όπου οι νεκροί λόγω βίαιων επεισοδίων σε ένα ημερολογιακό έτος είναι λιγότεροι από αυτούς στις κυριότερες λατινοαμερικάνικες πόλεις μέσα σε μια μόνο ημέρα, γιατί –μεταξύ άλλων- οι πολίτες δεν μπορούν να φέρουν όπλα χωρίς ειδική άδεια.

Η κατασκευή της εικόνας ενός καταπιεστικού και κατασταλτικού καθεστώτος έρχεται σε αντίθεση με την πραγματικότητα που μπορεί να γίνει αντιληπτή σε οποιαδήποτε γωνιά της Αβάνας ή που εκδηλώθηκε κατά τη διάρκεια της κηδείας του Φιντέλ Κάστρο χωρίς να υπάρχει η ανάγκη τανκ ή αστυνομίας καταστολής επιδεικτικά οπλισμένης για να τρομάζει τον κόσμο, και η οποία δεν ενείχε ούτε ένα επεισόδιο βίας. Σε αυτήν την περίπτωση, χάρη στην παρουσία των διεθνών μέσων, οι εικόνες μιλούσαν από μόνες τους. Αν είχε υπάρξει το οποιοδήποτε ελάχιστο περιστατικό θα το είχαν καταγράψει και μεταδώσει μέχρι εξαντλήσεως.

Από την άλλη μεριά, υπάρχει μια τάση να απαιτούμε η Κούβα να είναι «παράδεισος» ή το «τέλειο καθεστώς», βάζοντας μια σειρά από απαιτήσεις που –σε περίπτωση που δεν εκπληρωθούν- θα ήταν η υπέρτατη απόδειξη ότι το σύστημα απέτυχε. Την Κούβα την μετράνε αόριστα και με έναν πήχη τόσο ψηλό που ποτέ δεν μπορεί να φτάσει, και ο οποίος γενικά δε χρησιμοποιείται με άλλες κυβερνήσεις. Αν οι παράμετροι κατανάλωσης δεν είναι παρόμοιες με αυτές των μεσαίων τάξεων των μεγαλύτερων λατινοαμερικάνικων πόλεων λέγεται ότι η επανάσταση είναι μια αποτυχία. Αν πολλά κτίρια της παλιάς Αβάνας καταρρέουν σε κομμάτια, η επανάσταση είναι μια αποτυχία. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε: αν υπάρχει ένα και μόνο πολιτικό κόμμα, αν δε γίνονται εκλογές κατά τον ευρωπαϊκό ή αμερικάνικο τρόπο ή αν δεν λειτουργούν οι τελευταίες εφαρμογές για τα κινητά και πολλά ακόμα. Αν κάτι δε λειτουργεί, συνηθίζεται να λέγεται ότι η επανάσταση απέτυχε.

Η Κούβα απέχει πολύ από το να είναι ένας ουτοπικός παράδεισος. Υπάρχει πληθώρα προβλημάτων όπως σε κάθε κοινωνία και υπάρχουν πολυάριθμοι Κουβανοί που δε συμφωνούν με την κυβέρνηση, που δεν τους ενδιαφέρει η πολιτική, που θέλουν μόνο να βγάλουν λεφτά ή να πάνε να ζήσουν σε άλλη χώρα. Είναι σχεδόν υποκριτικό ή παιδιάστικο να παριστάνουμε ότι δεν είναι έτσι τα πράγματα.

Σχεδόν 60 χρόνια μετά την 1η Γενάρη 1959, το πρώτο πράγμα με το οποίο συσχετίζεται η κουβανική επανάσταση είναι με την υγεία και την παιδεία, κάτι που κάνει την Κούβα να ξεχωρίζει σε όλη την αμερικανική ήπειρο, συμπεριλαμβανομένης της πρώτης παγκόσμιας δύναμης. Εκτός από τους πιο ορκισμένους και φανατικούς εχθρούς της Κουβανικής Επανάστασης που αδυνατούν να εντοπίσουν έστω ένα θετικό στοιχείο. Για να μη μιλήσουμε για τον δείκτη παιδικής θνησιμότητας ανά χίλια μωρά που γεννιούνται που βρίσκεται στο επίπεδο του ευρωπαϊκού μέσου όρου (4), πάνω από τις ΗΠΑ (6) και πολύ πιο πάνω από τον μέσο όρο στη Λατινική Αμερική και στην Καραϊβική (15) σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας και παρά το εμπάργκο δεκαετιών. Όταν μιλάνε για την Κούβα, τα θεωρούν δεδομένα, σαν να ήταν τόσο εύκολο να επιτευχθεί. Για αυτόν τον λόγο απαιτούν από αυτήν να έχει το ίδιο υψηλούς δείκτες σε όλους τους τομείς;

Όπως και να έχει, κανένας στατιστικός δείκτης δεν μπορεί να αντικατοπτρίσει αυτό έζησε κανείς στο νησί από τις 25 Νοεμβρίου. Επίσης, είναι πολύ δύσκολο να βρούμε τα λόγια που αντικατοπτρίζουν τα συναισθήματα προς τον Φιντέλ Κάστρο χιλιάδων ανδρών και γυναικών όλων των ηλικιών, την ώρα που πλησίαζαν στο μνημείο του Χοσέ Μαρτί στην Αβάνα ή την ώρα που χαιρετούσαν το καραβάνι που διένυσε 900 χιλιόμετρα μεταξύ της πρωτεύουσας και του Σαντιάγο της Κούβας.

Η ερώτηση «και τώρα;»φαίνεται να απευθύνεται περισσότερο σε αυτούς που ζουν έξω από το νησί και που τόσες φορές έχουν διατυμπανίσει το τέλος της επανάστασης. Όσοι ζουν στο νησί λένε απλά «πάμε μπροστά».

 

Εκτύπωση άρθρου