Βραζιλία: κοινωνικό χιπ-χοπ στις φαβέλες

Αναδημοσιεύουμε ένα τμήμα του άρθρου «Βραζιλία: κοινωνικό χιπ-χοπ στις φαβέλες» του Μιχάλη Ανιτσάκη, το οποίο αρχικά είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό «Αλάνα».

Όλα άρχισαν με μία σφαγή

Το Βιγκάριο Ζεράλ είναι είναι η πιο σημαντική φαβέλα του Ρίο. Σ΄αυτήν, όπως και στις περισσότερες φαβέλες του Ρίο αλλά και του Σάο Πάουλο,  κάνουν τις μπίζνες τους οι έμποροι ναρκωτικών. Η αστυνομία κάνει και αυτή της μπίζνες της με τις μίζες της από τους εμπόρους. Όλα αυτά ήταν ρουτίνα για τη φαβέλα μέχρι ένα απόγευμα του 1993. Αλλά ας αφήσουμε να μας το αφηγηθεί ο JB, που τότε ανήκε   -ως ένοπλος εκτελεστής- στο στρατό των ναρκωτικών. «Ήμουν στην πλατεία εκείνη τη μέρα μαζί με φίλους. Αυτός ο αστυνομικός απειλούσε, έδερνε και εκβίαζε για λεφτά. Όλοι τον φοβόντουσαν και ο έμπορος είχε ενοχληθεί πολύ. Το θυμάμαι σα να ήταν χθες. Το περιπολικό πέρασε απ’ την εκκλησία προς την πλατεία. Κι αμέσως ένα βαν προχώρησε αργά προς το περιπολικό. Το περιπολικό είχε τα παράθυρα ανοιχτά. Ο έμπορος βγήκε από το βαν και εκτέλεσε τους τέσσερις αστυνομικούς. Το είδα με τα μάτια μου».

Τι επακολούθησε; Αυτό θα μας το αφηγηθεί ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ζουενίρ Βεντούρα που έγραψε και βιβλίο για τα γεγονότα: «Ήταν Αύγουστος του 1993. Η φαβέλα Βιγκάριο Ζεράλ με πληθυσμό 30.000 κατοίκους έγινε στόχος της διαβόητης στρατιωτικής αστυνομίας. Μπήκαν στα σπίτια και στην τύχη σκότωσαν πολλούς ανθρώπους. Έπαιρναν εκδίκηση για τους τέσσερις δολοφονημένους αστυνομικούς. Αλλά από τους 21 ανθρώπους που σκότωσαν, κανένας δεν είχε σχέση με τη διακίνηση ναρκωτικών. Ήταν εντελώς αθώοι άνθρωποι. Στη συνέχεια έβαλαν τα 21 πτώματα σε 21 ξύλινα κασόνια στην πλατεία. Αυτή η εικόνα έγινε το αντι-σύμβολο του Ρίο, σε αντίθεση με το άγαλμα του Ιησού και τα κορίτσια της πλαζ Κόπα Κομπάνα».

Κλείνουμε με την αφήγηση ακόμα ενός δημοσιογράφου, του Αντρές Λουίζ Αζεβέδο. «Οι επίλεκτες ομάδες της αστυνομίας τους Ρίο δρουν στους λόφους και τις φαβέλες. Ντυμένοι στα μαύρα, όπως όλες οι μονάδες άμεσης δράσης. Είναι εκπαιδευμένοι στις τεχνικές του ανταρτοπολέμου. Στην αστυνομία του Ρίο υπάρχει μεγάλη διαφθορά. Κερδίζουν από τη διακίνηση ναρκωτικών. Οι έμποροι πουλάνε, κερδίζουν, αλλά δεν είναι πλούσιοι. Ποιοι πουλάνε όπλα στις φαβέλες; Οι αστυνομικοί. Και στα ναρκωτικά, οι μπάτσοι είναι πάντα οι μεσάζοντες. Στη διαφθορά της αστυνομίας οφείλεται το χάος στις φαβέλες».

Μουσική ενάντια στη βία και στα ναρκωτικά

Ένας από αυτούς που θρηνούσαν για τον χαμό οικείων προσώπων ήταν και ο Άντερσον Σα. Ανήκε στο στρατό των ναρκωτικών και θα μας αφηγηθεί τι θυμάται από εκείνη τη νύχτα. « Όταν άρχισαν οι πυρβολισμοί είχα πάει μέσα στο σπίτι μας. Τότε ήρθε αυτή η γυναίκα ουρλιάζοντας προς τη μάνα μου. Κάτι τρομερό είχε συμβεί! Μας πήγε σε αυτόν και τον βρήκαμε εκεί…νεκρό. Τον αδερφό μου στο πάτωμα του μπαρ, ανάμεσα σε άλλα πτώματα. Ακόμα και ανθρώπους που έκαναν σοβαρά εγκλήματα είναι τρομερό να τους βλέπεις έτσι. Ήταν μέλος της οικογένειας και ήταν αθώος. Φαντασθείτε…Οι αστυνομικοί είχαν ελέγξει τα χαρτιά όλων. Μετά με μια χειροβομβίδα σκότωσαν όλους όσοι ήταν στο μπαρ. Αναρωτιόμουν,γιατί τέτοιο μίσος…Πώς να σταματήσει η βία…Το σκεφτόμουν αυτό χωρίς κανένα σχέδιο…ήλπιζα ότι θα συνέβαινε φυσιολογικά…Πώς μπορούσα να σταματήσω τη βία;» Η ιδέα για τη δημιουργία της Afro Reggae είχε ξεκινήσει. Ο ένας βασικός ήταν ο Άντερσον.Τότε πήγε να συναντήσει τον Χοσέ Τζούνιορ, το alter ego του συγκροτήματος. Να τι λέει ο Τζούνιορ για εκείνες τις ημέρες: «Πρωτογνώρισα τον Άντερσον σε δύσκολες εποχές. Στη γενιά του Άντερσον, όλοι του οι φίλοι είχαν πεθάνει. Το ίδιο και οι δικοί μου. Αν δεν είχα χάσει τόσους φίλους, αν δεν είχα υποφέρει τόσο στα παιδικά μου χρόνια, δεν θα έκανα αυτό που κάνω. Είμαστε μια ομάδα χαμένων που μολυνθήκαμε με ιδεαλισμό. Η ζωή μας ήταν χάλια πριν την Afro Reggae. Αλλά όταν σχηματίσαμε αυτή την ομάδα τα πάντα άλλαξαν».

Η ομάδα ξεκίνησε με την έκδοση μιας εφημεριδούλας. Τίτλος της: Afro Reggae. Καθώς δεν είχαν καθόλου χρήματα, τα πάντα προσφέρονταν εθελοντικά. Τα γραφικά, το χαρτί, η εκτύπωση. Ο Ζουενίρ Βεντούρα μας λέει σχετικά: «Όταν πήγα στη φαβέλα να κάνω έρευνα για το βιβλίο μου, την πρώτη μέρα γνώρισα τα παιδιά της ομάδας Afro Reggae. Δεν ήταν ακόμα κίνημα, αλλά είχαν τη δική τους εφημερίδα. Δεν ζητούσαν εκδίκηση για τη σφαγή. Ήθελαν μόνο να προσέξει η κοινωνία την πραγματικότητα που βίωναν».

Από την εφημερίδα στο συγκρότημα

Σιγά σιγά άρχισαν να μαζεύουν από προσφορές διάφορα όργανα -κυρίως κρουστά- και να τα μεταφέρουν στη φαβέλα. Παράλληλα, ερχόταν ένας εθελοντής κάθε απόγευμα και τους δίδασκε πώς να παίζουν τα κρουστά. Και το 1995 ιδρύουν την «Banda Afro Reggae», με πρώτο τραγούδι το «Είμαι Θυμωμένος» που είχε γράψει ο Junior τις επόμενες μέρες της σφαγής. Η δημιουργία του συγκροτήματος μπορεί να θεωρηθεί τομή για τον τρόπο ζωής της φαβέλας. Τα παιδιά μπορούν να μάθουν να παίζουν κρουστά, να χορεύουν, να τραγουδούν και πλέον δεν είναι τα βαποράκια των εμπόρων ναρκωτικών. Τον λόγο παίρνει και πάλι ο Άντερσον: «Οι νέοι που ζουν εδώ έχουν την ανάγκη από μία θετική αναφορά, από ένα μοντέλο μη βίαιου ρόλου. Είναι επιλογή στη φαβέλα. Τα παιδιά μπορούν να έχουν επιλογές. Αλλά δεν έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες για την κουλτούρα. Δεν έχουν ευκαιρίες, ούτε δομημένες ομάδες για να ενταχθούν. Οι νέοι έχουν ανάγκη για μία συλλογική ταυτότητα. Κι εδώ, μόνο στα ναρκωτικά υπάρχουν τέτοιες ομάδες. Σε όλα τα προγράμματά μας απαγορεύονται το ποτό, το κάπνισμα, τα ναρκωτικά.  Είναι οι κανόνες για όλους τους συμμετέχοντες. Στο ένα παιδί που ερχόταν στα μαθήματα, πέντε περίμεναν να μπουν στο στρατόπεδο των ναρκωτικών. Ήμαστε ευτυχισμένοι που είχαμε έστω και το ένα παιδί».

Ήρθε η ώρα να ξανασυναντήσουμε τον JB, τον πρώτο μας αφηγητή που μας περιέγραψε τη δολοφονία των αστυνομικών.Τώρα μας λέει: «Θαύμασα την Afro Reggae όταν έκαναν δωρεάν συναυλίες στη φαβέλα. Μετά είδα το θετικό έργο τους σε σχέση με τη νεολαία. Είδα τη δύναμη που είχαν στη φαβέλα, σε σύγκριση με τον στρατό των ναρκωτικών. Νομίζω ότι τα σοφά λόγια γράφονται με τον πιο απλό τρόπο. Τώρα στρατολογώ βαποράκια για την Afro Reggae. Πάω σε έναν τύπο με όπλο και του λέω να αλλάξει τη ζωή του. Γι΄αυτούς, είμαι παράδειγμα ανθρώπου που ξέφυγε».

[…]Η δράση της Afro Reggae στο Βιγκάριο είχε επίδραση σε όλη την κοινότητα. Οι άνθρωποι άρχισαν να μη διαθέτουν τα μαγαζιά τους στις συμμορίες των ναρκωτικών, αφού ένιωθαν ότι η δύναμη μιας ομάδα τους προστατεύει. Όταν αναβίωσε μετά από 20 χρόνια ένας πόλεμος μεταξύ των συμμοριών του Βιγκάριο και μιας άλλης φαβέλας, της Λούκας, η μπάντα έπαιξε ρόλο διαμεσολαβητή και τα πνεύματα ηρέμησαν. Ο Δήμος αποφάσισε να διοργανώσει συναυλίες σε φαβέλες, αλλά η ομάδα απαίτησε προδιαγραφές όμοιες με τις συναυλίες που διοργανώνονται στην Κόπα Καμπάνα και τις πλούσιες συνοικίες και ο Δήμος το δέχτηκε.

Παράλληλα, άρχισαν να δημιουργούνται και άλλα group στο Βιγκάριο, αλλά και σε άλλες φαβέλες. Η εταιρία Universal κλείνει συμβόλαιο με τους Afro Reggae και αυτοί δίνουν όλα τους τα ποσοστά στο πολιτιστικό ταμείο του Βιγκάριο. Κάνουν περιοδείες σε άλλες πόλεις της Βραζιλίας και στο εξωτερικό (ΗΠΑ, Αγγλία, Γερμανία) και σημειώνουν εξαιρετική επιτυχία. Τα κέρδη από τις συναυλίες πηγαίνουν πάντα στη φαβέλα.

Στις επαφές τους με τις άλλες φαβέλες δεν θέλουν να καθοδηγήσουν, αλλά θέλουν οι άλλες φαβέλες να βρουν μόνες το δρόμο τους. Να τι λέει ο Άντερσον πάνω σε αυτό: «Ο Δήμος θέλει να επεκταθούμε σε 20 ακόμα φαβέλες. Αλλά το κίνημα πρέπει να γίνει μέσα από την ίδια την κοινότητα. Μπορούμε να πλασάρουμε τη λύση μας σε άλλες φαβέλες . Αν γίνουμε κάτι σαν McDonalds θα έχουμε χάσει την ουσία. Αξία έχει οι ίδιοι κάτοικοι να ξέρουν τι θέλουν. Ξένοι έρχονται στη φαβέλα να υλοιποιήσουν το ένα ή το άλλο. Ξέρουν τι θέλουν ο άνθρωποι; Συχνά δεν θέλουν μαθήματα χορού ή πολεμικών τεχνών! Ίσως θέλει μαλλιά, να γίνει κομμωτής. Το Ρίο έχει πάνω από 600 φαβέλες. Θα μιλήσουμε με τους ηγέτες καθεμιάς και θα τους πούμε την ιστορία και τους στόχους μας. Ελπίζουμε η μέθοδός μας να εφαρμόζεται στις φαβέλες τους». Κλείνουμε την παράγραφο με τον Ζουενίρ Βεντούρα: «Με τους Afro Reggae η φαβέλα άρχισε να παρουσιάζεται διαφορετική προς τα έξω. Οι ίδιοι λένε: «Δεν δημιουργούμε βία, όπως αναφέρουν οι εφημερίδες. Δημιουργούμε μουσική και τέχνη. Είμαστε ικανοί να πλάσουμε το δικό μας μορφωτικό σύμπαν»».
[…]
Εκτύπωση άρθρου